Spis treści
Wołek zbożowy uznawany jest w Polsce za bardzo pospolitego i za najgroźniejszego szkodnika magazynowego ziarna. To gatunek synantropijny, występuje na wszystkich kontynentach tam, gdzie zamieszkuje człowiek. Wołek zbożowy jest doskonale przystosowany do rozwoju, rozmnaża się i żeruje w ziarnach zbóż: pszenicy, żyta, owsa i jęczmienia łuskanego, owsa, gryki, kukurydzy i ryżu.
Żeruje też na produktach mącznych: kaszy, mące, makaronie, otrębach płatkach owsianych, suchym chlebie, orzechach, migdałach i nasionach roślin strączkowych, a także na suszonych i świeżych owocach, żołędziach z uszkodzoną łupiną, na nasionach słonecznika i karmie dla ptaków. Nie występuje w warunkach naturalnych, nie potrafi rozwijać się w polu.
Jak wygląda wołek zbożowy?
Wołek zbożowy (Sitophilus granarius, Sitophila granaria, Calandra granaria) to niewielki (ok. 4 mm długości) owad z rzędu chrząszczy. Brunatny, bezskrzydły z rodziny ryjkowcowatych, pokryty połyskującym, chitynowym pancerzykiem. Gruby pancerz oraz zrośnięte pokrywy nadają chrząszczowi wytrzymałości na zgniatanie. Charakterystyczna głowa wołka jest niewielka i ma postać wydłużonego ryjka z aparatem gębowym. Ryjek w przekroju jest okrągły. Po obydwu bokach głowy u jej podstawy znajdują się oczy i kolankowato zgięte 8-segmentowe czułki układające się na kształt litery V i zakończone owalnymi buławkami. Wołek zbożowy, w chwili zaniepokojenia, chowa czułki wraz z odnóżami, zastygając w bez ruchu na krótki czas. Ciało chrząszcza jest wysmukłe, walcowate i pokryte rzadkimi, żółtymi włoskami czuciowymi. Nogi są krótkie i mocne. Dzięki trzem parom odnóży wołek zbożowy potrafi szybko biegać. Skrzydeł lotnych brak. Samce wołków zbożowych odróżniają się od samic krótszym i grubszym ryjkiem.
Gdzie można znaleźć wołka zbożowego w domu?
Wołek zbożowy prowadzi nocny tryb życia. Za dnia pozostaje w ciemnych zakamarkach. Jego rozwój przebiega w ukryciu, dlatego wczesne wykrycie i zwalczanie wołka zbożowego jest bardzo trudne. Długość życia chrząszczy wołka zbożowego uzależniona jest od dostępu do pokarmu, wilgotności oraz temperatury, w której przebywają. W wilgotności 75% i temperaturze 21°C mogą przeżyć rok. Poniżej 0°C zamiera po kilku miesiącach. Wysokie temperatury działają szkodliwie na rozwój szkodnika. Dobrze radzi sobie w warunkach niskiej wilgotności powietrza. Chrząszcze są odporne na brak pokarmu i bez niego w obniżonej temperaturze mogą przeżyć ponad miesiąc.
Zobacz galerię zdjęć: Wołek zbożowy
8
Wołek zbożowy: biologia rozwoju
Przy odpowiedniej temperaturze i wilgotności powietrza, wołki zbożowe bardzo szybko się rozmnażają. Samce wydzielają feromon agregacyjny, dzięki któremu owady gromadzą się i łączą się w pary w celu wydania potomstwa. Zapłodniona samica wołka po wygryzieniu w ziarnie kanalika składa wewnątrz jajo i zasklepia otwór wydzieliną. W jednym ziarnie pojawia się zwykle jedno jajo. Wyjątkiem są ziarna kukurydzy, do których samica potrafi złożyć kilka jaj. W ciągu życia (które trwa od pół roku do ponad 2 lat) samica wołka składa kilkaset jaj.
Larwa wołka zbożowego długości od 0,4 do 2,5 mm jest beznoga (łukowato wygięty pędrak), biała z brunatnymi żuwaczkami. Wykluwa się po 10 dniach i żeruje wewnątrz ziarna. Rozwój larwy przebiega wewnątrz ziarniaka, który na zewnątrz nie wykazuje oznak zasiedlenia. W produktach drobno zmielonych rozwój larw jest niemożliwy. Następnie przepoczwarza się w postać dorosłą, która po kolejnych kilku dniach opuszcza ziarno przez wygryziony otwór. Pełny rozwój owada trwa około 26 dni. W ciągu roku może pojawić się nawet kilka pokoleń wołków zbożowych. Wszystkie stadia rozwojowe mogą zimować.
Wołki zbożowe unikają ziarna o wilgotności poniżej 8%. Chrząszcze wyczuwają mocno wilgotne ziarno, chętnie do niego przechodzą i w krótkim czasie opanowują. Nie należy magazynować świeżo zebranego i niedosuszonego ziarna.
Porażenie ziarna następuje po zbiorach – w magazynie. Źródłem porażenia mogą być środki transportu, maszyny do czyszczenia ziarna oraz worki, w których przechowywano stare zapasy.
Wołek zbożowy niszczy zbiory ziarna, a jego odchody i wylinki powodują gnicie produktu, w którym się zagnieździł. Nadają mu zapach stęchlizny oraz sprzyjają pojawianiu się czynników chorobotwórczych. Produkty zaatakowane przez wołka zbożowego nie nadają się do spożycia przez ludzi.
Czy wołek zbożowy jest szkodliwy dla ludzi?
Wołek zbożowy zawiera w swoim ciele alergeny, dlatego oznaką jego pojawienia się w miejscu składowania ziarna mogą być objawy astmy i nadwrażliwości płucnej (alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych). Szczególnie narażeni na to są pracownicy magazynów zbożowych i piekarze. Przypadkowe spożycie produktów zanieczyszczonych przez wołki zbożowe może powodować zaburzenia jelitowe i stany zapalne przewodu pokarmowego.
Przeczytaj też:
Zwalczanie wołka zbożowego w domu
Wołek zbożowy to szkodnik typowo magazynowy, ale przyniesiony wraz z produktami spożywczymi do domu może zadomowić się w naszej spiżarni na dobre. Najskuteczniejszą metodą zwalczania wołka zbożowego jest prewencja.
- Produkty zbożowe powinny być zaraz po zakupie przesypywane i przechowywane w suchych, szczelnych pojemnikach w chłodnymi ciemnym miejscu.
- Wołki zbożowe to szkodniki, które nie lubią hałasu. Aby zawczasu wykryć intruza i nie dopuścić do jego rozmnożenia się, należy często przeglądać zapasy, sprzątać szafki kuchenne i przesuwać pojemniki z produktami zbożowymi. Owady wychodzą z ukrycia i możliwe jest pozbycie się dorosłych osobników.
- Aby zwalczyć wołki zbożowe, umieszczamy pojemniki z produktami w lodówce na co najmniej miesiąc lub wymrażamy przez dobę w temperaturze minimum minus 15°C. Inną metodą zwalczania wołków zbożowych jest długie pieczenie zboża w piekarniku w temperaturze około 60oC.
Liście laurowe na wołka zbożowego
Jednym z najskuteczniejszych, a zarazem najtańszych domowych sposobów na wołka zbożowego jest wykorzystanie liści laurowych. Intensywny, korzenny aromat, który wydzielają, działa na te szkodniki silnie odstraszająco, zniechęcając je do zasiedlania naszych zapasów. Aby zabezpieczyć swoje produkty, po prostu włóż po jednym lub dwa suszone liście do każdego pojemnika z sypkimi produktami i rozłóż kilka na półkach w spiżarni. W ten sposób stworzysz naturalną barierę zapachową, której wołki nie będą chciały przekroczyć.
Jak rozpoznać obecność wołka zbożowego w domu?
Wykrycie wołków zbożowych na wczesnym etapie jest trudne, ponieważ ich rozwój odbywa się w ukryciu. Istnieje jednak kilka sygnałów, które powinny wzbudzić twoją czujność. Pierwszym z nich jest obecność dorosłych chrząszczy poruszających się w produktach sypkich lub w ich pobliżu. Warto również zwrócić uwagę na wygląd samych produktów – subtelny pyłek lub mączka na dnie opakowania, drobne grudki w kaszy czy mące oraz małe, czarne lub białe kropki (odchody i wylinki) to ewidentne ślady żerowania larw.
Innym charakterystycznym objawem inwazji jest nieprzyjemny, stęchły zapach wydobywający się z szafki lub pojemnika. W samych ziarnach można zauważyć małe, okrągłe otwory, przez które wydostały się dorosłe osobniki. Szkodniki te potrafią także przegryzać cienkie, papierowe lub foliowe opakowania, pozostawiając w nich niewielkie dziurki. Mąka pochodząca z zainfekowanego ziarna może przybrać żółtawy kolor, gorzki smak i stracić swoje właściwości wypiekowe.
