Spis treści
To propozycja zarówno dla mieszkańców regionu, jak i turystów, którzy chcą zobaczyć Żuławy z mniej oczywistej strony - przez pryzmat miejsc często niedostępnych na co dzień czy ślady dawnych społeczności żyjących między Wisłą, Nogatem, Szkarpawą i Zalewem Wiślanym. Żuławy najciekawsze są wtedy, gdy można się zatrzymać, porozmawiać z gospodarzami i posłuchać historii miejsca.
Domy podcieniowe i dawne zagrody
Do najbardziej popularnych miejsc tegorocznych Dni Żuławskich Zabytków należały domy podcieniowe i zagrody.
Zapraszał Schonbaum Farm 1825 w Drewnicy - modrzewiowy dom gburski z 1825 roku, związany z powieścią „Ona i dom, który tańczy” Małgorzaty Sobczak. Obiekt położony malowniczo wśród pól można było obejrzeć z zewnątrz. Remont wzbudza podziw, a ogród przy domu jest żywcem przeniesiony ze starych opowieści.
Ciekawym punktem programu był również Dom podcieniowy w Marynowach. To jeden z najcenniejszych zabytków tego typu na Żuławach, wybudowany w 1803 r. dla Johana Jacoba Zimera.
Na trasie warto było uwzględnić Dom podcieniowy w Miłocinie z 1731 r. Jego tajemnice i inne żuławskie historie opowiadał Tomasz Jagielski, nauczyciel historii i miłośnik Żuław.
Z kolei w Trutnowach odbył się XI Jarmark Żuławski, obejmujący zwiedzanie domu podcieniowego z przewodnikiem. Stoiska z rękodziełem, ceramiką, zdrową żywnością oraz warsztaty dla dzieci i dorosłych znalazły schronienie przed słońcem w wielkim podcieniu. Można było skorzystać też z żuławskiej kawiarenki w ogródku.
W Lubieszewie można było zajrzeć do Ruiny na Zadupiu - drewnianego domu z 1822 roku, kupiony przez obecnych właścicieli w 2023 roku w stanie „grozi zawaleniem”. Obiekt jest w trakcie renowacji i już widać jej pierwsze efekty. Gospodarze dzielili się z odwiedzającymi wiedzą o pracy przy zabytkowym domu i planach na przyszłość.
Warto było zajrzeć też do Zagrodzie Gburskiej w Przegalinie, gdzie przygotowano specjalne wydarzenie „Trzy Światy, Trzy Kuchnie”, poświęcone dawnemu życiu codziennemu i tradycjom kulinarnym zagrody.
W Ceglanej Zagrodzie w Powalinie 13, mieszczącej się w zabudowaniach z 1934 roku 27 czerwca przewidziano m.in. przejazd zabytkowym motocyklem Panther z 1932 r., warsztaty zdobienia papieru kwiatami i sprzedaż gadżetów wykonanych przez właścicieli.
W Żelichowie w domu podcieniowym Mały Holender, obiekcie przeniesionym z inn 28 czerwca o godz. 11:00 odbędzie się oprowadzanie z przewodnikiem Łukaszem Kępskim.
Miłośnicy mniej oczywistych miejsc powinni zajrzeć do Żuławskiej Zielonej Przystani nad brzegiem Szkarpawy w Izbiskach. To okrągły, dom drewniany z wieżyczką, powstały w 2010 roku w technologii słupowo-ryglowej. Jest stylizowany na zabudowę twierdzy Wisłoujście nad brzegiem Martwej Wisły w Gdańsku. Gospodarze zaprosili do odwiedzin wnętrza i ekologicznego ogrodu warzywnego i na prezentacje autorskich grafik.
Kościoły dawne i współczesne
Drugim ważnym nurtem wydarzenia były kościoły i dawne świątynie Żuław. Wśród miejsc otwartych dla zwiedzających znalazły się m.in. ruiny kościoła pw. św. Katarzyny w Borętach oraz Kościół Dobrego Pasterza w Elblągu, dawny mennonicki dom modlitwy z 1890 roku. Warto było odwiedzić także kościół pw. św. Jadwigi Królowej w Kmiecinie, gotycką świątynię z 1344 roku z drewnianą wieżą z 1697 roku. oraz kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Stegnie, dawniej protestancki. To perła luterańskiej architektury barokowej.
Na trasie sakralnej znalazły się również m.in. kościoły w Tuji, Zwierznie, Marynowach, Orłowie, Kończewicach, Krzywym Kole, Lubieszewie i Żelichowie (obecnie parafia prawosławna).
Cmentarze i ślady mennonitów
Dni Otwarte Żuławskich Zabytków to także okazja do poznania miejsc pamięci związanych z dawnymi mieszkańcami regionu. W programie znalazły się cmentarze mennonickie w Stawcu, Stogach Malborskich, Markusach i Różewie, dostępne 27 i 28 czerwca bez ograniczeń.
Dostępny będzie także Cmentarz Jedenastu Wsi, czyli lapidarium sztuki sepulkralnej w Cyganku, filia Muzeum Żuławskiego w Nowym Dworze Gdańskim. Zgromadzono tam kamienie i inne formy nagrobne z XVII–XIX wieku, pochodzące z dawnych nekropolii wielu żuławskich miejscowości.
Co jeszcze można było zobaczyć?
Na pewno jednym z miejsc wartym odwiedzin jest maleńkie Stalewo, gdzie wznosi się jeden z największych żuławskich domów podcieniowych. Budynek z XVIII w. zostanie kupiony i przeniesiony do Olenderskiego Parku Etnograficznego w Wielkiej Nieszawce pod Toruniem. Ta translokacja jest ratunkiem dla niszczejącego obiektu, ale okoliczni mieszkańcy nie mogą się tym pogodzić. W pobliżu w Zwierznie znajduje się szkoła zbudowana w latach 30. XX w. w architekturze stylizowanej na budynki podcieniowe.
Warto zobaczyć domy wznoszone przez znanych i cenionych budowniczych, jak Peter Loewen, np. w Orłowie i Steblewie. Interesujące są też domy z podcieniem szczytowym, np. w Kleciu i pobliskim Rozgarcie, prawdopodobnie najstarszym typie tego budownictwa na Żuławach. Mniej znane, ale równie ciekawe są domy podcieniowe w Gniazdowie, Nowej Kościelnicy, Żuławkach, Jezierniku, Lubieszewie. Niektóre z nich zachwycą bogactwem zdobień elementów konstrukcyjnych w formie łuków partyjskich, festonów, draperii i kotar. Domów podcieniowych zachowało się tu kilkadziesiąt, niestety wiele jest w bardzo złym stanie technicznym lub po przebudowach, które zmieniły ich bryły. Niemniej przejeżdżając przez wsie żuławskie warto rozglądać się za tymi budynkami, bo niemal w każdej jest przynajmniej jeden zachowany.
