Spis treści
Data budowy i inwestor pozostają zagadką
W publicznie dostępnych opracowaniach nie udało się odnaleźć pierwotnego projektu ani nazwiska architekta. Rozbieżne jest również datowanie obiektu i wskazanie pierwszego inwestora. Gminne wydawnictwo poświęcone artystom dawnego Konstancina podaje rok 1914 i wiąże budowę z Franciszkiem Jeziorańskim, zastrzegając, że autor projektu jest nieznany. W tym samym opracowaniu archiwalna pocztówka została jednak podpisana jako widok pensjonatu „przed 1914 rokiem”. Lokalny badacz Adam Zyszczyk wskazuje natomiast, że budynek istniał już na fotografiach z lat 1916–1917 i prawdopodobnie został wzniesiony przez Józefa Gąsiorowskiego, choć w starszej literaturze pojawiało się również nazwisko Jeziorańskich.
Willa Maryla w Konstancinie-Jeziornie jest jeszcze do uratowania
Ta niepewność jest typowa dla części konstancińskiej zabudowy letniskowej. Domy projektowano niekiedy poza najbardziej eksponowanym obiegiem warszawskich pracowni, dokumentacja ulegała rozproszeniu, a późniejsze zmiany właścicieli zacierały pamięć o pierwszym etapie inwestycji. W przypadku „Jezioranki” zagadka autorstwa jest tym bardziej dotkliwa, że obiekt reprezentuje wyjątkowo świadomą kompozycję przestrzenną i dekoracyjną.
Nie jeden styl, lecz precyzyjna hybryda
Próba przypisania „Jezioranki” do jednego stylu prowadzi do pozornej sprzeczności. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa określa budynek jako neobarokowy. Gminne materiały turystyczne zwracają natomiast uwagę na drewniane zwieńczenia, belki szczytowe, wsporniki okapów i inne elementy nadające mu charakter stylu szwajcarskiego. Obie diagnozy mogą być prawdziwe, ponieważ odnoszą się do różnych warstw architektury.
Podstawę kompozycji stanowił murowany, zasadniczo parterowy korpus o nieregularnym, malowniczym obrysie. Jego najważniejszym akcentem był wieżowy ryzalit nakryty wysokim, stromym hełmem z iglicą. W elewacjach zastosowano wysokie, zamknięte łukowo otwory, trójarkadową loggię oraz tarasy zabezpieczone balustradami. Zestawienie rozbudowanej podstawy z silnym pionowym akcentem wieży nadawało budowli teatralną, niemal pałacykową sylwetę. To właśnie w tej hierarchizacji bryły, w zamiłowaniu do hełmu, łuku i reprezentacyjnego tarasu można dostrzec historyzującą, neobarokową warstwę projektu.
Przedwojenne wille Żoliborza. Ale się wtedy mieszkało!
Na tę murowaną kompozycję nałożono jednak dekoracyjny „kostium” charakterystyczny dla architektury uzdrowiskowej i letniskowej. Historyczne fotografie pokazują szerokie okapy, ażurowo wycinane deski szczytowe, ozdobne belki, wsporniki, sterczyny oraz drewniane obramienia werand. Detale te nie czyniły z „Jezioranki” dosłownej kopii alpejskiego chalet. Była to raczej polska, podwarszawska interpretacja stylu szwajcarskiego — idiomu kojarzonego na przełomie XIX i XX wieku z wypoczynkiem, świeżym powietrzem, sanatoriami i krajobrazem górskich kurortów.
Najtrafniej byłoby zatem określić „Jeziorankę” jako przykład malowniczego eklektyzmu letniskowego: willę pensjonatową o neobarokowej kompozycji bryły i szwajcarsko-chaletowej dekoracji ciesielskiej. Neobarok odpowiadał za reprezentacyjność, wieżowość i scenograficzny charakter budynku; styl szwajcarski — za lekkość, koronkowość i wypoczynkową atmosferę.
Nie jest to stylistyczny chaos, lecz celowa synteza. Architektura miała jednocześnie przekonywać o wysokim standardzie pensjonatu i wywoływać skojarzenia ze swobodnym życiem wśród zieleni. Dlatego monumentalny akcent wieży zestawiono z werandami, tarasami oraz dekoracją sugerującą niemal drewnianą architekturę kurortową.
Pensjonat jako maszyna letniskowa
„Jezioranka” została najprawdopodobniej od początku pomyślana jako pensjonat. Jej architektury nie da się więc analizować wyłącznie jako dekoracyjnej fasady. Werandy, tarasy, loggie i duże otwory okienne miały zapewniać kontakt z ogrodem oraz umożliwiać kuracjuszom przebywanie na powietrzu bez opuszczania budynku. Rozbudowana oficyna przejmowała funkcje gospodarcze i mieszkalne, których nie chciano eksponować w reprezentacyjnej willi.
Według ustaleń Adama Zyszczyka nieruchomość powstała z połączenia czterech parcel oznaczonych numerami 103–106. Główną willę i kort tenisowy usytuowano na wyniesieniu będącym częścią naturalnej wydmy. W leśnym ogrodzie znajdowały się ponadto oficyna, wozownia, studnia, fontanna oraz figura Matki Boskiej. Całość tworzyła nie tyle ogród przy domu, ile krajobrazowy kompleks wypoczynkowy, w którym architektura była jednym z elementów starannie wyreżyserowanej scenerii.
Wille Konstancina-Jeziorny. Mieszkała tu elita stolicy
Takie rozwiązanie odpowiadało zasadom, według których kształtowano historyczny Konstancin. Pierwszych właścicieli parcel zobowiązywano do ich „oparkowania”, ograniczano wysokość zabudowy, wymagano opracowania wszystkich elewacji i podporządkowywano usytuowanie domów kompozycji zieleni. Zachowany układ willowych kwartałów jest w dużej mierze rezultatem tych restrykcyjnych regulacji. „Jezioranka” była więc domem w parku, a nie domem z ogrodem.
W latach 30. w prasie oferowano w niej między innymi trzypokojowe mieszkanie z kuchnią oraz pokój z kuchnią. Może to świadczyć o stopniowym przekształcaniu pierwotnego pensjonatu w obiekt umożliwiający dłuższe, bardziej samodzielne pobyty.
Pankiewicz maluje na tarasie
Najbardziej znanym artystą związanym z „Jezioranką” był Józef Pankiewicz. W latach 20. XX wieku malarz bywał, mieszkał lub pracował w pensjonacie. Według gminnego opracowania w 1922 roku namalował na jego tarasie portret syna Stefana Laurysiewicza, warszawskiego przedsiębiorcy, senatora II Rzeczypospolitej, kolekcjonera i mecenasa artysty.
Epizod ten dobrze pokazuje społeczną funkcję konstancińskich pensjonatów. Nie były wyłącznie miejscami noclegowymi, lecz sezonowymi salonami, w których przecinały się środowiska finansowe, polityczne i artystyczne Warszawy. Taras „Jezioranki” był jednocześnie przestrzenią wypoczynku, atelier pod gołym niebem oraz reprezentacyjnym przedłużeniem wnętrza.
Pod koniec lat 20. nieruchomość kupił Izaak, nazywany także Ignacym, Goldman — wiceprezes warszawskiego Towarzystwa Ubezpieczeń „Europa”. Zmiana właściciela mogła wiązać się z przebudową: według Zyszczyka w tym okresie prawdopodobnie osłonięto lub zabudowano tylną werandę. Informacja ta nie została jednak potwierdzona dokumentacją projektową i powinna być przedstawiana jako hipoteza badawcza.
Od niemieckiej kwatery do mieszkań komunalnych
Historia wojenna domu związana jest z tragicznymi losami żydowskiej rodziny Goldmanów. Według ustaleń Adama Zyszczyka podczas okupacji nieruchomość objął Komisaryczny Zarząd Zabezpieczenia Nieruchomości Żydowskiej, a w budynkach stacjonowali niemieccy żołnierze. Zachowała się między innymi fotografia wykonana w lutym 1941 roku przed oficyną „Jezioranki”.
Po wojnie zespół został częściowo zajęty przez ewakuowany z Warszawy Szpital Świętego Ducha, później przekształcany w Szpital Chirurgii Kostnej i związany z późniejszym STOCER-em. W willi urządzono sale szpitalne, a na początku lat 50. hotel dla personelu medycznego. W kolejnych dekadach budynek podzielono na mieszkania kwaterunkowe, natomiast część wozowni zajmowały Warsztaty Ortopedyczne. Funkcje te utrzymywały się do lat 90. XX wieku.
Po przejściu nieruchomości w ręce prywatne i opuszczeniu jej przez ostatnich mieszkańców willę poważnie uszkodził pożar. Postępująca destrukcja pochłonęła nie tylko elementy konstrukcyjne i stolarkę, lecz także znaczną część wyposażenia ogrodu i dekoracji. Zniknęły między innymi figura ustawiona na fontannie, płaskorzeźby ślimaków, orzeł nad wejściem i figura Matki Boskiej.
Największą stratą jest rozpad relacji między budynkiem a ogrodem. Bez fontanny, urządzeń rekreacyjnych, osi widokowych, werand i historycznej zieleni willa staje się jedynie fragmentem dawnego pensjonatu. Konserwacja samego korpusu, nawet przeprowadzona poprawnie, nie wystarczyłaby do przywrócenia wartości całego założenia.
Decyzja o wpisie, odwołanie i nieostateczny status
Starania o objęcie „Jezioranki” pełniejszą ochroną trwały wiele lat. Towarzystwo Miłośników Piękna i Zabytków Konstancina informuje, że pierwszy wniosek o wpis do rejestru złożono już w 2009 roku. Kolejny datowany jest na 18 marca 2023 roku. Również gmina występowała do Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków — w maju 2021 roku wnioskowała o wpisanie „Jezioranki”, jej oficyny oraz sąsiednich willi „Jutrzenka” i „Krysieńka”.
W marcu 2026 roku MWKZ poinformował o wydaniu decyzji obejmującej wpisem do rejestru cztery konstancińskie wille, w tym „Jeziorankę”. Informacja została szeroko powtórzona w mediach. Późniejszy projekt Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami, datowany na 2 czerwca 2026 roku, przyniósł jednak istotne zastrzeżenie: właściciel „Jezioranki” złożył odwołanie.
MWKZ przekazywał jednocześnie, że właściciele objętych postępowaniem willi deklarowali podczas oględzin chęć podjęcia prac przywracających budynkom dawną świetność i umożliwiających ich użytkowanie. Deklaracja ta jest ważnym sygnałem, ale nie zastępuje projektu konserwatorskiego, finansowania ani rzeczywistego rozpoczęcia zabezpieczeń.
Źródła
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Willa Jezioranka”, zabytek.pl/pl/obiekty/willa-jezioranka-874109
- Urząd Miasta i Gminy Konstancin-Jeziorna, „Artyści dawnego Konstancina”, www.konstancinjeziorna.pl/sites/default/files/2021-04/Arty%C5%9Bci%20dawnego%20Konstancina.pdf
- Adam Zyszczyk, „Willa Jezioranka”, Okolice Konstancina, okolicekonstancina.pl/2023/04/18/willa-jezioranka/
- Polska Agencja Prasowa / Dzieje.pl, „Cztery wille z terenu Konstancina-Jeziorny wpisane do rejestru zabytków”, dzieje.pl/wiadomosci/cztery-wille-z-terenu-konstancina-jeziorny-wpisane-do-rejestru-zabytkow
- Towarzystwo Miłośników Piękna i Zabytków Konstancina, milosnicykonstancina.com.pl/wpis-do-rejestru-zabytkow-kolejnych-konstancinskich-willi/
- Gminna ewidencja zabytków Konstancina-Jeziorny, bip.konstancinjeziorna.pl/attachments/download/17264
- Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla gminy Konstancin-Jeziorny, bip.konstancinjeziorna.pl/attachments/download/17077
- Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Konstancin-Jeziorna, bip.konstancinjeziorna.pl/attachments/download/10548
- Wikimedia Commons, commons.wikimedia.org/wiki/Konstancin-Jeziorna
Przy przygotowaniu materiału korzystałem na poziomie przeglądu źródeł z narzędzi sztucznej inteligencji.
