Spis treści
Góralska rezydencja wśród konstancińskich sosen
Konstancin przełomu XIX i XX wieku był architektonicznym laboratorium. W powstającym pod Warszawą letnisku spotykały się niemal wszystkie popularne wówczas nurty: historyzm, secesja, styl szwajcarski, rodzime odmiany architektury drewnianej, a z czasem także wczesny modernizm. Na tym różnorodnym tle willa przy dzisiejszej ul. Długiej 59 jest obiektem szczególnym. Zamiast powtarzać repertuar podmiejskiego pałacyku czy malowniczej „szwajcarki”, jej projektant sięgnął po formy kojarzone z Podhalem i programem stylu narodowego Stanisława Witkiewicza.
Dom, znany obecnie jako Jutrzenka, pierwotnie nosił nazwę Jerychonka. Oficjalne materiały gminy wskazują, że został ukończony w 1905 roku, natomiast inne opracowania datują rozpoczęcie jego budowy na około 1903 rok. Projekt willi miał zostać opublikowany w czasopiśmie „Architekt” już w 1903 roku, co może tłumaczyć rozbieżności między datą opracowania koncepcji a ukończeniem obiektu.
Pierwszym inwestorem był prawdopodobnie Samuel Frost, warszawski przedsiębiorca związany z handlem meblami. Dostarczał wyposażenie między innymi dla petersburskiego Ministerstwa Dworu i Zarządu Pałaców Cesarskich, a w Warszawie prowadził sklep przy Nowym Świecie. Wybór stylu zakopiańskiego mógł więc wynikać nie tylko z mody, lecz także ze szczególnej wrażliwości właściciela na rzemiosło, wyposażenie wnętrz i dekoracyjny detal.
Styl zakopiański, ale nie góralska chałupa
Jutrzenka nie jest wierną kopią domu podhalańskiego. To raczej swobodna, reprezentacyjna interpretacja stylu zakopiańskiego, dostosowana do programu obszernej podwarszawskiej willi i do lokalnych technologii budowlanych. W odróżnieniu od klasycznych realizacji witkiewiczowskich, których ściany wznoszono w konstrukcji zrębowej, konstanciński dom jest obiektem murowanym. Portal Zabytek.pl określa go jako budynek ceglany, podczas gdy historyczna dokumentacja ewidencyjna wskazuje również na zastosowanie konstrukcji szachulcowej.
Góralski charakter nie został tu zatem zapisany przede wszystkim w materiale ścian, lecz w kompozycji bryły oraz w drewnianym kostiumie architektonicznym. Nieregularny korpus otaczają ganki i werandy, a ponad nim piętrzy się złożony układ stromych połaci, szczytów, daszków i facjat. Poszczególne części domu mają odmienne wysokości i kierunki kalenic, dzięki czemu budynek oglądany z kolejnych stron nieustannie zmienia sylwetę.
Najbardziej charakterystyczne są ostre trójkąty szczytów, wysunięte okapy, ozdobne miecze i zastrzały, pazdury oraz ażurowe opracowanie balustrad. Drewniane elementy nie tworzą jedynie nałożonej na mur dekoracji. Werandy, balkony, daszki i nadwieszone fragmenty poddasza rozbijają masę obiektu, nadając mu lekkość oraz wyraźnie wertykalny rytm. Oficjalny opis konstancińskich zabytków podkreśla bogactwo ganków, werand i szczytów pokrytych misterną dekoracją snycerską odwołującą się do budownictwa zakopiańskiego.
Ważną rolę odgrywa także kontrast materiałów. Jasne, poziomo artykułowane partie ścian zestawiono z ciemnym drewnem konstrukcji i dekoracji. Wrażenie malowniczości wzmacniają liczne wykusze, przeszklenia i niewielkie daszki, które wprowadzają pośrednią skalę między monumentalnym dachem a detalem stolarki.
Zakopiański eksperyment na mazowieckiej równinie
Niezwykłość Jutrzenki wynika przede wszystkim z jej położenia. Styl zakopiański wyrósł z krajobrazu Tatr, tradycji podhalańskiego ciesielstwa i charakterystycznych warunków klimatycznych. Jego strome dachy, szerokie okapy i wysokie kamienne podmurówki miały swoje praktyczne uzasadnienie w górskim środowisku. W Konstancinie elementy te utraciły część pierwotnej funkcji, zyskując natomiast nowe znaczenie — stały się nośnikiem kulturowej tożsamości i świadomą deklaracją polskości.
Przeniesienie form podhalańskich w okolice Warszawy nie oznaczało jedynie zastosowania modnej ornamentyki. Na początku XX wieku styl zakopiański postrzegano jako potencjalny polski styl narodowy, niezależny od historycznych wzorców importowanych z Europy Zachodniej. Jutrzenka jest materialnym świadectwem tego, jak szybko idea sformułowana przez Witkiewicza przekroczyła granice Podhala i została przystosowana do potrzeb zamożnej klienteli miejskiej.
Willa zachowuje przy tym podwójną tożsamość. Z jednej strony jej rozczłonkowana bryła, werandy i relacja z ogrodem należą do typologii rezydencji letniskowej. Z drugiej — ostre szczyty i snycerski detal wywołują jednoznaczne skojarzenia z Zakopanem. Powstała w ten sposób architektura hybrydowa: murowany dom podwarszawskiego przedsiębiorcy przybrał formę romantycznej, niemal teatralnej rezydencji górskiej.
Projektant, który został prezydentem Warszawy
Autorstwo Jutrzenki przypisuje się Władysławowi Jabłońskiemu. Informację tę podaje oficjalny portal Konstancina-Jeziorny, a także materiały dotyczące historii obiektu. Należy jednak zaznaczyć, że w starszych i popularnych opracowaniach pojawiają się niekiedy niejasności dotyczące nazwiska projektanta. Dostępne źródła samorządowe konsekwentnie wskazują właśnie Władysława Jabłońskiego.
Urodzony w 1872 roku architekt ukończył Wydział Architektury Politechniki w Wiedniu. W późniejszych latach był związany z warszawskim magistratem, pełnił funkcję naczelnego architekta miasta, a w latach 1922–1927 zajmował stanowisko prezydenta Warszawy. Wykładał również budownictwo i materiałoznawstwo na kursach technicznych Towarzystwa Kursów Naukowych.
Jutrzenka należy do najwcześniejszego okresu jego działalności. Projekt pokazuje architekta sprawnie poruszającego się zarówno w nowoczesnej technologii murowanej, jak i w repertuarze form regionalnych. Jabłoński nie odtworzył modelowej willi Witkiewicza, lecz przetłumaczył jej język na warunki podwarszawskiego letniska. W efekcie powstał obiekt indywidualny, niemający charakteru typowego projektu katalogowego.
Od Jerychonki do Jutrzenki
W 1930 roku willę nabył Józef Ludwik Kierwiński. Późniejsze dzieje obiektu są znacznie słabiej udokumentowane w ogólnodostępnych opracowaniach, podobnie jak okoliczności zmiany nazwy z Jerychonki na Jutrzenkę. Wiadomo natomiast, że budynek przeszedł gruntowny remont konserwatorski i został przystosowany do funkcji usługowych. Mieściły się w nim między innymi przedsięwzięcia gastronomiczne i kulturalne; działało tu również Polsko-Francuskie Centrum Kultury Kropka.
Współczesną rozpoznawalność przyniósł willi także film. W jej wnętrzach i otoczeniu realizowano sceny komedii „Chłopaki nie płaczą”; budynek wystąpił jako siedziba agencji Czarny Lotos. Ten epizod nie przesądza oczywiście o wartości zabytku, pokazuje jednak sugestywność jego architektury — Jutrzenka bez trudu może odgrywać rolę miejsca tajemniczego, egzotycznego i wyłączonego z codziennego porządku podwarszawskiego miasta.
Źródła do artykułu
- Gmina Konstancin-Jeziorna – Willa Jutrzenka, konstancinjeziorna.pl/node/605
- Narodowy Instytut Dziedzictwa – Zabytek.pl, willa Jutrzenka, zabytek.pl/pl/obiekty/g-253644
- Gmina Konstancin-Jeziorna, konstancinjeziorna.pl/node/1061
- Willa „Jutrzenka” – Wikipedia, pl.wikipedia.org/wiki/Willa_%E2%80%9EJutrzenka%E2%80%9D
- Francusko-Polska Izba Gospodarcza – www.ccifp.pl/komunikacja/aktualnosci-ccifp/n/news/otwarcie-polsko-francuskiego-centrum-kultury-kropka-w-konstancinie-jeziornie.html
- Pałac Konstancin, palackonstancin.com/
- Warszawa Nasze Miasto – Jutrzenka jako filmowy Czarny Lotos, warszawa.naszemiasto.pl/willa-jutrzenka-czyli-zakopane-pod-warszawa-to-tam/ar/c9-9373131
- Muzeum Tatrzańskie, muzeumtatrzanskie.pl/witkiewicz-i-styl-zakopianski/
- Narodowy Instytut Dziedzictwa – Architektura Stanisława Witkiewicza w Zakopanem, zabytek.pl/pl/kolekcje/architektura-stanislawa-witkiewicza-w-zakopanem
Przy przygotowaniu materiału korzystałem na poziomie przeglądu źródeł z narzędzi sztucznej inteligencji.
