ETS2, paliwa kopalne, dyrektywa EPBD. Wiesz, co się zmieni w najbliższych latach? Zielony Ład - przewodnik i odpowiedzi na ważne pytania

Co to jest Zielony Ład?

Zielony Ład (podajemy za oficjalnym portalem Rady UE i Rady Europejskiej) „to unijna strategia wzrostu. Zainicjowany w 2019 r. pakiet inicjatyw politycznych kieruje Unię Europejską na drogę transformacji ekologicznej, a ostatecznie – ku neutralności klimatycznej, którą ma ona osiągnąć do 2050 r. To wkład Unii w porozumienie paryskie, które wyznacza cel w postaci utrzymania globalnego ocieplenia na poziomie maksymalnie +1,5°C w porównaniu z poziomem sprzed epoki przemysłowej”.

W Brukseli zdecydowano, że „do 2050 r. UE stanie się pierwszym w świecie obszarem neutralnym klimatycznie, ograniczone zostanie zanieczyszczenie, a przyroda i ekosystemy wrócą do zdrowej równowagi”.

Co to ma wspólnego z naszymi domami?

Według unijnych szacunków budynki odpowiadają za 36% emisji gazów cieplarnianych i 40% zużycia energii końcowej. Jednocześnie 75% z nich jest nieefektywne energetycznie. W dodatku dwie trzecie energii zużywanej do ogrzewania i chłodzenia wciąż pochodzi z paliw kopalnych, a 85-95% obecnej zabudowy będzie wciąż wykorzystywane w 2050 r.

Dlatego wiosną 2024 r. Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej przyjęły dyrektywę 2024/1275 w sprawie charakterystyki energetycznej budynków EPBD (Energy Performance of Buildings Directive), nazywaną u nas dyrektywą budynkową. To kolejna wersja tych przepisów, będąca częścią pakietu Gotowi na 55 i elementem europejskiego Zielonego Ładu.

W dyrektywie zapisano: „Ambitniejsze cele Unii w zakresie klimatu i energii wymagają nowej wizji: budynków bezemisyjnych o bardzo niskim zapotrzebowaniu na energię, niegenerujących na miejscu  żadnych emisji dwutlenku węgla z paliw kopalnych i o zerowych lub bardzo niskich emisjach gazów cieplarnianych”.

Czy to się dzieje – czy Zielony Ład jest w Polsce wdrażany?

Polska powinna implementować dyrektywę budynkową do krajowego prawa do 29 maja tego roku – do tej daty nasze świadectwa charakterystyki energetycznej mają być zgodne z unijnym wzorem. Ale już wiemy, że nie będą – będzie poślizg. W Ministerstwie Rozwoju i Technologii dowiedzieliśmy się, że „trwają prace nad wdrożeniem dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków do polskiego porządku prawnego. (...) Z uwagi na trwający proces legislacyjny oraz przekrojowy charakter regulacji, wymagający szerokich konsultacji i uzgodnień, trudno jednoznacznie określić termin zakończenia prac”.

Niemniej jednak niektóre zapisy z dyrektywy EPBD już u nas wdrożono. Stanowi ona na przykład, że „Państwa członkowskie powinny dążyć do stopniowego wycofywania indywidualnych kotłów zasilanych paliwami kopalnymi, przy czym w pierwszej kolejności powinny one zaprzestać od 2025 r. udzielania zachęt finansowych w przypadku instalacji indywidualnych kotłów zasilanych paliwami kopalnymi”. Za taką zachętę można uznać wsparcie z rządowego programu Czyste Powietrze i z końcem 2024 r. (czyli zgodnie z dyrektywą) państwowe dotacje do zakupu kotłów gazowych zostały zlikwidowane. A przez pierwsze trzy lata po uruchomieniu programu kocioł gazowy był najchętniej wybieranym przez inwestorów źródłem ciepła (45% wniosków). Dopłaty do kotłów węglowych skasowano jeszcze wcześniej, bo z końcem 2021 r.

W Ministerstwie Rozwoju i Technologii trwają też prace nad projektem nowego Rozporządzenia w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (WT 2026), które teoretycznie ma wejść w życie 20 września 2026 r.

Przeczytaj też: Do niemieckich domów wrócą paliwa kopalne

Co to jest ETS2? Czy będzie podatek od ogrzewania?

ETS2 (European Union Emissions Trading System 2), czyli Unijny System Handlu Emisjami Faza 2, wprowadzi opłaty od emisji CO₂, czyli nowy podatek dla ogrzewających domy węglem, gazem ziemnym, gazem płynnym (LPG) i olejem opałowym. To rodzaj kary, która ma zniechęcić ogrzewających domy paliwami kopalnymi do ich stosowania. System wejdzie w życie 1 stycznia 2028 r.

Właściciele domów nie będą płacić tej daniny osobiście, zostanie ona doliczona do cen paliw. Według wstępnych założeń, opłata miała wynieść do 45 euro za tonę CO₂ w 2027 r., a po trzech latach miała się podwoić. Gospodarstwo domowe, ogrzewające się węglem i emitujące 6 ton CO₂ rocznie, zapłaciłoby za ogrzewanie dodatkowo 1200 zł (przez rok). A w roku 2030 dwa razy więcej.

Nowego podatku nie będą płacić właściciele domów, w których źródłem ciepła jest kocioł na biomasę, czyli na przykład drewno albo pelety. Unia uznaje je za odnawialne i neutralne klimatycznie.

Czy paliwa kopalne zostaną zakazane?

Tak, sama podwyżka cen paliw kopalnych może nie wystarczyć, żeby wszyscy obywatele UE z nich zrezygnowali. Konieczne są zatem zakazy.

Od 2030 r. nie będzie można instalować w nowych domach kotłów wykorzystujących wyłącznie paliwa kopalne. Dopuszczone do użytku będą jednak systemy hybrydowe (na przykład pompa ciepła + kocioł gazowy włączający się przy większych mrozach).

W budynkach istniejących kotły gazowe i węglowe nadal będzie wolno montować i naprawiać, ale na państwowe wsparcie, na przykład z programu Czyste Powietrze, nie ma co liczyć.

W 2040 r. montaż urządzeń grzewczych zasilanych wyłącznie paliwami kopalnymi zostanie w UE zakazany także w użytkowanych budynkach.

Co niekoniecznie oznacza koniec kotłów gazowych – sam gaz (a raczej jego skład) może się przecież zmienić. Wzrośnie znaczenie „zielonych” dodatków, na przykład biometanu, dzięki którym gaz ziemny stanie się bardziej przyjazny dla środowiska. Będzie wyraźnie droższy, ale może dozwolony.

Urządzenia grzewcze na paliwa kopalne zamontowane wcześniej będą mogły pracować do końca swoich dni, nikt nie nakaże ich demontażu. Żywotność kotła gazowego i węglowego to około 15 lat.

Jakie domy będzie wolno budować?

Dyrektywa EPBD stanowi, że każdy nowy budynek, więc także wszystkie domy jednorodzinne, budowany w Unii Europejskiej po 1 stycznia 2030 r. ma być bezemisyjny.

Jego definicja nie jest zbyt precyzyjna. Według dyrektywy dom bezemisyjny to „budynek o bardzo wysokiej charakterystyce energetycznej, wymagający zerowej lub bardzo małej ilości energii, niewytwarzający na miejscu emisji dwutlenku węgla z paliw kopalnych i wytwarzający zerowe lub bardzo małe ilości emisji gazów cieplarnianych”. Bardzo wysoka charakterystyka energetyczna cechuje domy zaprojektowane i wybudowane w taki sposób, żeby ich zapotrzebowanie na energię (potrzebną do ogrzewania, grzania wody użytkowej, chłodzenia, wentylacji, oświetlenia) było skrajnie niskie lub zerowe.

Zapotrzebowanie na energię domu bezemisyjnego (nazywanego też zeroemisyjnym) ma być zaspokajane ze źródeł odnawialnych. Unijny ustawodawca wskazał tu energię wiatru, energię słoneczną – termiczną i fotowoltaiczną, energię geotermalną, energię otoczenia (tę wykorzystują pompy ciepła), hydroenergię, gaz pochodzący z wysypisk śmieci i oczyszczalni ścieków, biogaz, biomasę.

Ponieważ budynek zeroemisyjny nie może emitować CO₂ z paliw kopalnych, zasilane nimi urządzenia grzewcze będą zakazane.

Co z domami już użytkowanymi?

Domy, w których mieszkamy, powinny stać się bezemisyjnymi do 2050 r. Nowe budynki należące do instytucji publicznych mają być bezemisyjne już od 1 stycznia 2028 r.

Nowe przepisy nie obejmą budynków zabytkowych, miejsc kultu, obiektów należących do wojska, budynków o powierzchni użytkowej mniejszej niż 50 m², domów użytkowanych krócej niż przez cztery miesiące w roku (czyli letniskowych).

Czy fotowoltaika będzie obowiązkowa?

Nowe budynki mają być projektowane tak, aby możliwe było wykorzystywanie energii słonecznej. Po 31 grudnia 2029 r. zostanie wprowadzony obowiązek montażu instalacji, które ją przetwarzają (paneli fotowoltaicznych, kolektorów słonecznych) na nowych budynkach mieszkalnych. Czyli zarówno na domach jednorodzinnych, jak i blokach. Bez takiej instalacji domu nie da się odebrać.

Nowe przepisy nie obejmą budynków już użytkowanych – dopóki nie zechcemy poddać ich gruntownej termomodernizacji.

Dlaczego zmienia się świadectwo charakterystyki energetycznej?

Świadectwo charakterystyki energetycznej wprowadzono do naszego porządku prawnego kilkanaście lat temu. Informuje ono, jakie jest zapotrzebowanie budynku lub jego części (na przykład mieszkania) na energię niezbędną do zaspokojenia potrzeb związanych z jego użytkowaniem. Bez tego dokumentu domu i mieszkania nie da się sprzedać ani wynająć, jest on również potrzebny do zgłoszenia zakończenia budowy (ewentualnie do wniosku o pozwolenie na użytkowanie).

Obowiązujący w Polsce wzór świadectwa z tak zwanym suwakiem nie jest zgodny z unijnymi wytycznymi i zdaniem specjalistów – nie jest wystarczająco czytelny. Nowy wzór z literami od A+ do G, gdzie A oznacza budynek bezemisyjny, a G opisuje te o najgorszej charakterystyce energetycznej, przypomina etykiety na sprzęcie AGD, z którymi wszyscy zdążyli się już oswoić. Dzięki temu ma być bardziej zrozumiały.

Dlaczego Unia wprowadza klasy charakterystyki energetycznej budynków?

Literowo opisane klasy energetyczne budynków (od A+ do G) mają być czytelne dla nabywców i najemców, którym łatwiej będzie ocenić standard techniczny nieruchomości. Mają też stanowić zachętę do modernizacji domów, a w przyszłości zostanie z nimi powiązane państwowe wsparcie do termomodernizacji.

Dom jednorodzinny zgodny z Warunkami Technicznymi 2021, czyli taki, jaki można wybudować obecnie (o wskaźniku zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną EP do 70 kWh/(m²·rok)), zostanie zapewne przypisany do klasy energetycznej B.