Kłopot był z drewnianą chałupą... Dziesięć lat stała pusta. Kiedy Ewa i Zbigniew Zaporowscy przyjeżdżali z Lublina, noc spędzona w niej nie była przyjemna. Nie czuli się bezpieczni i nie było to ich miejsce do życia. Wiele razy ze zgrozą odkrywali ślady kolejnego włamania. W środku zapach stęchlizny, chłód. Palili starymi meblami; w ogień poszły rzeźbione ramy łóżek, stary fotel jakby ze dworu – wszystko mocno zniszczone, przetarte, z sitkiem dziurek w spękanym drewnie.
Przyjeżdżali na wieś, bo mieli pomysł na wielkie pieniądze. Obsadzili aronią pola wokół domu, dokupili jeszcze ziemi – powstał aroniowy sad. Raz nie obrodziło, innego roku najem ludzi pochłonął znaczną część przychodów. Wielkie pieniądze nie przychodziły, a na podwórku okolonym budynkami gospodarczymi i spichlerzem pachniały cztery lipy posadzone przed wojną przez dziadka Ewy. W kotlinie u podstawy działki zbierała się mgła. Nie mogli tego klimatu nie odczuć.
W 1993 roku zaczęli – jak mówią – „poprawiać” stary dom. – Żeby się nie zawaliło. Na wsi akurat prowadzono inwestycje. Skorzystali – doprowadzili wodę, gaz, założyli telefon. Rozebrali piec chlebowy i na jego miejscu urządzili łazienkę. Już było bardziej po miejsku. A później? Niczego nie planowali, wszystko wyszło samo, tak naturalnie jak zakwitały lipy na podwórku: – Będziemy dalej remontować chałupę...
Wkrótce oddali w dzierżawę aroniowe pola, wzięli kredyt hipoteczny i każdy wolny dzień, weekend, urlop – do pracy.
– Zatrudniacie ekipę do remontu? – pytali znajomi, patrząc z podejrzliwością na postępujące zauroczenie.
– Nie! Wszystko robimy sami, synowie pomagają. Zdziwienie: – Sami?!
Właśnie tak, powoli, nie licząc czasu, nie żałując zmęczenia, poświęcając każdą wolną chwilę – od lat.
W połowie lat 60., jeszcze za życia dziadków, w chałupie wybuchł pożar. W pokoju od strony zachodniej był sklep i to tam nocą pokazał się ogień. Płomień dostał się na dach, a eternit trzaskał, jakby przez wieś pędziło stado koni. Na szczęście mieszkańcy i sąsiedzi zalali skutecznie zarzewie wodą, podali wiadra wyżej i ugasili ogień. Więźba i pokrycie dachu nadawały się do wymiany, a część zachodnia domu do remontu. Wtedy zdjęto eternit i ułożono dachówkę cementową. Po prawie 40 latach Ewa i Zbyszek wspominali tę historię, planując wymianę pokrycia. Więźba była jeszcze w bardzo dobrym stanie, wystarczyło zdjąć starą dachówkę i ułożyć – jak zamierzali – łaty i grafitową blachodachówkę. Do tego zadania wezwali dekarzy. Zakres umówionych prac obejmował też dobudowę lukarny (doświetlającej przyszły hol na poddaszu) i zamontowanie dwóch okien dachowych (w planowanych pokoju i łazience) oraz wymianę okien szczytowych na nowe.
Wszystko zostało zrobione, jak należy, choć nie obyło się bez kłopotów. Okazało się, że dach i kalenica są przesunięte względem osi domu – tak jakby wiatr zepchnął czapkę na czoło. Trzeba było zręcznie zamaskować brak proporcji, wydłużając jedną z połaci.
Dach od wewnątrz został ocieplony warstwą 15 cm wełny mineralnej, a po przybiciu łat w poprzek krokwi dołożono jeszcze 5 cm docieplenia połaci i tych belek.
Do kolejnych prac przystąpili sami, w małżeńsko-rodzinnym tandemie. Pierwszy był fundament. Ewa i Zbyszek z synami okopywali dom metr po metrze – odkryli mur z cegieł o głębokości 80 cm. Oczyścili ściany fundamentowe, otynkowali, posmarowali lepikiem na gorąco i przyłożyli do ścian papę. Kiedy później układali w domu podłogi, od strony wnętrza ocieplili fundament warstwą styropianu i zabezpieczyli go folią.
Dom jest w połowie podpiwniczony. Z piwnicy wychodzą dwa okienka, przez które kiedyś wrzucano ziemniaki na zimę. Okna dostarczały też powietrza. Małżonkowie z radością stwierdzili, że pomieszczenie jest suche. Zrobili też inne odkrycie – pod dębowymi podwalinami ścian ułożono kiedyś izolację z papy. Ktoś dbał o chałupę...
Ewa i Zbyszek czuli się jak archeolodzy: – Poruszamy się wśród zabytków, odkrywamy cenne znaleziska. Strop w chałupie z nieużytkowym strychem to dopiero była archeologia. Wypełnienie między belkami składało się z 10-centymetrowej polepy z gliny
i słomy – sprasowana masa, która ważyła kilka ton. Mogły tam też być skarby schowane kiedyś przez poprzednich mieszkańców, a potem zapomniane. Ale były też odchody myszy, zgromadzony przez lata kurz.
– Wydłubywaliśmy tę glinę łopatkami do wiaderka, na lince spuszczaliśmy na parter i dalej przed dom. Całą jesień się mozoliliśmy. Jedno napełniało wiadro, drugie wynosiło – i tak na zmianę. Aż wreszcie zostały już tylko belki stropowe i podbitka z desek.
Zbyszek z myślą o poddaszu użytkowym zadecydował, że belki stropowe należy zagęścić. Zamówił kantówki o takim samym rozmiarze co stare – 11 x 8 cm. Odstęp między belkami wynosi teraz 55 cm. Belki są podparte na murłatach i środkowej ścianie nośnej. Między belkami stropu ułożyli wełnę mineralną, na poddaszu jest podłoga z desek sosnowych. Rok później poddasze zostało podzielone na pomieszczenia, a ściany wyłożone od strony wnętrza płytami gipsowo-kartonowymi. W ten sposób strych stał się mieszkalny. Ewa i Zbyszek wytyczyli tam dwa pokoje, dużą łazienkę i spory hol przy schodach. Znalazło się też miejsce na garderobę. Dodajmy, że płyty gipsowo-kartonowe są na metalowym stelażu z zapasem na osiadanie ścian – takie rozwiązanie wybrali, wiedząc, że drewniany dom nawet po latach pracuje, a płyty gipsowo-kartonowe montowane na sztywno zaczęłyby pękać.
Przyszła kolej na podłogę parteru. Dotychczasowe kontakty z podłogą były... zimne – spod desek ciągnęło chłodem. Ułożono je kiedyś na legarach bezpośrednio na piasku. Małżonkowie zaordynowali zdjęcie desek, usunięcie starych legarów i 25 cm gruntu. Ziemia pod podłogą była przeryta i przemielona przez gryzonie – to pierwszy widok po zdjęciu desek. Drugi to odkrycie wewnątrz murów ogromnego głazu, który służył jako fundament dla komina, pieca i kuchenki z płytą grzewczą. – Kamień niczym serce domu – mówi z uśmiechem Ewa.
Wybrali więc piasek i ułożyli: 15 cm chudego betonu, folię budowlaną, następnie 10 cm styropianu, 5 cm wylewki betonowej zbrojonej siatką. Wykonali dylatację wokół fundamentu. Na takim równym podłożu położyli panele podłogowe.
Panele? A nie deski? Tak właśnie został wytyczony nowy kierunek w drugim życiu domu. Zbigniew: – Nie chcieliśmy przesadzić z drewnem. Na zewnątrz drewniane oszalowanie, więc wewnątrz niech będzie dość nowoczesne wnętrze z małą ilością elementów drewnianych.
Kiedy jeszcze dom stał opuszczony, temperatura wewnątrz spadała zimą poniżej zera. Gdy mieszkańcy przyjeżdżali na dłuższy pobyt, musieli przez trzy dni intensywnie palić, żeby mróz wyszedł ze ścian i podłogi. Pamiętając o tych doświadczeniach, tak zaprojektowali instalację wodną, żeby nie było żadnej rury biegnącej poziomo – wszystkie ułożone są ze spadkiem, a w najniższym punkcie jest zawór spustowy – żeby w łatwy sposób spuszczać wodę przed powrotem do Lublina. Kiedy wieś się zgazyfikowała i na ścianie chałupy Ewy i Zbyszka pojawiła się żółta skrzynka, problem ogrzewania w czasie nieobecności mieszkańców został rozwiązany. Nie trzeba już spuszczać wody z instalacji. Centralne ogrzewanie jest na parterze – rury biegną od kotła gazowego z łazienki do grzejników – są ułożone w przerwach dylatacyjnych w wylewce betonowej. Na poddaszu ogrzewanie elektryczne albo grzejniki olejowe, a głównym źródłem ciepła będzie ogrzane powietrze z kominka na parterze. Ciepło rozprowadzi turbina – wyloty znajdują się w każdym z pomieszczeń na górze.
Zbigniew: – Dlaczego nie zdecydowaliśmy się na grzejniki na poddaszu? Nie bardzo wiedzieliśmy, jak rozprowadzić rurki, skoro miały biec przez belki stropowe. Rozważaliśmy przewiercanie się przez każdą, ale w końcu zrezygnowaliśmy. Zimą, gdy nikogo nie ma w domu, kocioł utrzymuje w budynku stałą temperaturę 70oC. Nie ma już problemu z przemarzaniem, bo i od podłogi nie ciągnie chłodem. Koszt gazu – 600 zł na sezon grzewczy – to niewiele za tak duży komfort jak niezmrożony dom.
Dom zbudowany z 7-centymetrowych bali wymagał ocieplenia. Decyzja zapadła: ocieplenie z zewnątrz. Zbigniew: – Wiedzieliśmy, że nie uda się odsłonić bali w takim stanie, by mogły być zewnętrzną elewacją domu. Nie chcieliśmy też ocieplać od wewnątrz, bo zgodnie ze sztuką budowania kożuch zakładamy na koszulę, a nie pod...
Chałupa była oszalowana. Deski przez lata sczerniały, popękały, wypaczyły się. Zaczęli od zdjęcia starego szalunku. Deski skrzypiały na pordzewiałych gwoździach i kurzyło się okropnie, bo między ścianą z bali a deskami wsypano kiedyś i ubito trociny. Tak przed wojną ocieplano domy. Na oczyszczonej ścianie z bali pozostało sitko dziurek po gwoździach. Ale było i pozytywne odkrycie. Ewa: – Drewno było zdrowe jak bochny chleba. Żaden bal nie wymagał wymiany ani flekowania. Zaimpregnowali więc ścianę środkiem owadobójczym i ochronnym, przybili listwy konstrukcyjne, między które miało być ułożone ocieplenie z wełny minieralnej. Wcześniej zostały wymienione okna. Usunęli stare okna skrzynkowe – były zbyt zniszczone, by je ratować. Nie gwarantowały też właściwej izolacji przed zimnem. Zamówili drewniane okna z szybami zespolonymi o wymiarach dokładnie pasujących do starych ram – 150 x 120 cm. Okna bez podziałów. – Rozważaliśmy za i przeciw dzielenia okien. Szprosy metalowe nie wchodziły w grę w drewnianym domu, a ramy zmniejszyłyby ilość światła. Chcieliśmy mieć jasne wnętrza i swobodny widok na przyrodę.
Jednoskrzydłowe okna osadzili na metalowych stelażach z przestrze-nią na kumulowanie osiadania ścian domu. Szczeliny wokół zaizolowali pianką montażową. Rozważali też, na jakiej głębokości względem lica ściany ustawić okna. Zrównali je ze ścianą z bali – bo też najłatwiej było je umocować. Teraz, gdy doszło ocieplenie i oszalowanie, szyba jest cofnięta o mniej więcej 16 cm względem ściany domu. Wizualnie akceptowalne proporcje.
Drewniane łaty konstrukcyjne na ścianach mają grubość 15 cm, tak jak ocieplenie z wełny mineralnej. Ocieploną ścianę zabezpieczyli wiatroizolacją. Na zewnątrz przybili deski szalunkowe (nasączone środkiem owadobójczym) i pomalowali je bejcą w kolorze cedrowym.
Jakiej zaprawy użyć do budowy muru z kamienia łupkowego lub piaskowca. Mur miałby grubość około 8 cm?
