Twoja roślina może tak wyglądać! Sprawdź, jak formować drzewko bonsai, by stało się arcydziełem

Nazwa bonsai pochodzi od dwóch japońskich słów: bon – oznaczającego pojemnik oraz sai – drzewo. Sztuka ta narodziła się w Chinach około 2000 lat temu, a do Japonii trafiła dopiero na przełomie XI i XII wieku naszej ery, za sprawą buddyjskich mnichów. W kraju kwitnącej wiśni rozpowszechniła się tak bardzo, że uważa się że bonsai narodziło się w Japonii. Dzisiaj sztuka formowania bonsai jest popularna na całym świecie.

Sztuka formowania bonsai

Sztuka formowania bonsai łączy w sobie wiedzę ogrodniczą i odpowiednią technikę – to tworzenie roślinnych dzieł sztuki. Od swoich twórców wymaga artystycznej duszy i rzemieślniczej cierpliwości i systematyczności. Praktycznie z każdego gatunku drzewa lub krzewu można uformować bonsai. Ograniczają nas jedynie łamliwe pędy lub zbyt duże liście, kwiaty czy owoce. Początkowo formowano jedynie rośliny z klimatu umiarkowanego (m.in. buki, wiązy, jałowce, sosny, azalie), gdyż charakteryzowały się zmiennością pór roku. Jednak wraz z rozpowszechnieniem się sztuki bonsai na cały świat, zaczęto formować drzewka bonsai także z roślin tropikalnych (m.in. fikusów, mirtu, oliwki czy kamelii).

Drzewka bonsai swój karłowaty kształt zawdzięczają odpowiednim zabiegom pielęgnacyjnym: przycinaniu pędów i korzeni oraz formowaniu pędów za pomocą drutu. Zarówno cięcie, jak i drutowanie drzewek bonsai wymaga odpowiedniej wiedzy i doświadczenia. Niestety, popełnione ewentualnie błędy są bardzo trudne do naprawienia. Dlatego warto poznać podstawowe zasady formowania bonsai.

Przeczytaj też: Ogród w stylu japońskim: sekrety harmonii i zen w twoim własnym zakątku natury

Sztuka bonsai – miniaturyzacja roślin

Drzewko bonsai to miniaturowe dzieło sztuki, imitujące stare drzewo. Efekt ten uzyskuje się dzięki odpowiednim zabiegom pielęgnacyjnym, m.in. formowaniu pędów za pomocą drutu. Dzięki temu pędy rosnące ku górze (charakterystyczne dla młodych roślin) można uformować tak, aby rosły na boki (tak jak konary starych drzew). Nie bez znaczenia jest także fakt, iż drzewka bonsai rosną w płaskich doniczkach, które „naśladują” trudne warunki panujące w naturze. Aby rośliny zachowały niski wzrost i uformowany kształt niezbędne będzie regularne przycinanie pędów i korzeni.

Style bonsai

Aby drzewko bonsai wyglądało naturalnie, trzeba obserwować drzewa rosnące w naturalnych warunkach i z nich czerpać inspirację. Można także wybrać jeden z 15 stylów bonsai, różniących się kształtem i pochyleniem pnia.

Do najpopularniejszych stylów bonsai należą:

• Chokkan – pionowy pień i gałęzie uformowane w kształt piramidy – od najgrubszych i najdłuższych na dole, do najkrótszych i najcieńszych na górze, wyrastające we wszystkich kierunkach, także do tyłu,
• Moyogi – podobny kształt jak Chokkan, jednak jego pień nie jest idealnie prosty lecz nieregularny, ma kilka naprzemiennych wygięć, a z każdego grzbietu wygięcia wyrastają pędy boczne,
• Hokidachi  - z prostego pnia, na pewnej wysokości, wyrastają pędy tworzące miotlastą koronę,
• Shakan – to drzewko o pniu prostym, pochylonym w lewo lub w prawo,
• Yose-uye – to kilka drzewek (najlepiej więcej niż 3), posadzonych w płaskim pojemniku, czasami na płaskiej płycie skalnej,
• Kengai – czyli styl kaskadowy, naśladuje drzewa rosnące na skalistych zboczach, których pień zwiesza się w dół, a wierzchołek znajduje się poniżej dna doniczki, która w przeciwieństwie do innych stylów jest wysoka, a nie płaska. 

Bardzo często sztuce bonsai towarzyszą dodatkowe elementy kompozycyjnie np. mech lub kamienie.

Formowanie bonsai nigdy się nie kończy, gdyż rośliny nieustannie rosną. Mogą mieć kilkadziesiąt, a nawet kilkaset lat i wysokość nieprzekraczającą 1 m. Jak mawiają bonsaiści: „Drzewko bonsai nigdy nie jest skończone”.

Jak formować drzewka bonsai, by naśladowały naturę?

Wbrew pozorom nadanie naturalnego kształtu formowanemu drzewku bonsai nie jest takie łatwe. W naturze (środowisku naturalnym ) na kształt drzewa ma wpływ wiele różnych czynników, m.in. podłoże na jakim rośnie, otoczenie innych drzew i dostęp do światła oraz działanie wiatru i zaleganie pokrywy śnieżnej na gałęziach (początkowo rosnące pod kątem z czasem wyginają się poziomo względem pnia). Warto obserwować naturę i fotografować najciekawsze kształty drzew, które zaobserwujemy podczas spacerów (piękne stare okazy drzew o fantazyjnych kształtach można znaleźć nawet w parkach i lasach). Mogą one posłużyć jako doskonała inspiracja.

Formując drzewko bonsai to my, a nie natura określamy warunki w jakich będzie rosło, np. lasek, forma kaskadowa na skale lub samotne drzewko. Dlatego kształt jaki przyjmie roślina zależy jedynie od nas i zabiegów, które zastosujemy (takich jak cięcie pędów, liści i korzeni oraz drutowanie pnia i gałęzi, a także techniki postarzające jin i shari).

Przeczytaj też jak pielęgnować drzewko bonsai.

Formowanie bonsai: cięcie pędów, liści i korzeni

Wszystkie drzewka bonsai wymagają regularnego cięcia, gdyż nieustannie rosną.

W pierwszych latach formowania przycinanie pędów bonsai ma na celu nadanie odpowiedniego kształtu koronie – większość pędów skraca się nawet o połowę. W kolejnych latach ścina się prawie wszystkie nowe przyrosty, by utrwalić kształt lub wprowadzić ewentualne poprawki. Przycina się wtedy wszystkie pędy odbiegające od ustalonego kształtu. Obcina się zbędne gałązki i skraca długie pędy, dzięki czemu pień główny i „konary” boczne przyrastają na grubość.

Zbyt długie pędy przycina się o połowę, gdy wytworzą 4–5 liści (lub par liści). W praktyce rzadko przestrzega się tej zasady w przycinaniu bonsai – pęd przycina się na taką długość, by uzyskać pożądany kształt korony. Pęd główny (wierzchołkowy) przycina się zwykle tuż nad rozgałęzieniem bocznym, z którego później wyprowadza się nowy wierzchołek. W tym celu gałązkę okręca się drutem i ustawia pionowo.

Z tyłu drzewka bonsai pozostawia się więcej pędów, z przodu znacznie mniej, by ładnie wyeksponować pień. Systematyczne przycinanie pobudza drzewko bonsai do wytwarzania nowych pędów. W kątach liści (pąkach śpiących) szybko pojawiają się nowe pędy. Są drobniejsze i mają mniejsze liście. Powstaje gęsta korona o wielu cienkich gałązkach, proporcjonalnych do wysokości drzewka bonsai.

Między nadziemną i podziemną częścią rośliny musi być równowaga: jeśli przycięte zostaną pędy, konieczne jest przycięcie korzeni bonsai. W przeciwnym razie roślina będzie nadmiernie rosnąć, chcąc odzyskać poprzednią formę.

Formowanie bonsai: drutowanie pnia i gałęzi

Za pomocą drutu można nadać drzewku bonsai odpowiedni kształt pniu i pędom. Dzięki temu z prostej gałązki można stworzyć „stare”, powyginane konary. Nie powinniśmy jednak przesadzać z wyobraźnią. Pędy będą wyglądały naturalnie tylko wtedy, gdy będą naśladować naturę. Młode gałązki najczęściej rosną do góry pod ostrym kątem w stosunku do pnia. Dzięki drutowaniu można nagiąć je do odpowiedniego kąta, np. drzewo o wyprostowanym pniu ma zwykle horyzontalnie rozłożone gałęzie. Drut utrzyma gałęzie lub pień w pożądanej pozycji, aż do momentu zdrewnienia pędu. Drut należy zdjąć zanim zacznie wrastać w korę!

Jak wybrać roślinę do formowania bonsai?

Drzewka bonsai można uformować praktycznie z każdego drzewa i krzewu oraz wielu doniczkowych roślin tropikalnych. Roślinę na bonsai outdoor (rosnące na zewnątrz) najlepiej kupić w centrum ogrodniczym, a odpowiednie rośliny na bonsai indoor (rosnące w mieszkaniu) – w kwiaciarni lub sklepie.

• Roślina na bonsai: odpowiedni kształt

Dla twórcy bonsai roślina jest jak skała dla rzeźbiarza. Zadaniem artysty jest znalezienie odpowiedniego stylu, w jakim należy ją formować. Bonsai to naśladowanie natury, dlatego najlepiej przyporządkować się kształtowi rośliny i wydobyć drzemiące w nim piękno. Dużym błędem jest nadawanie stylu na siłę. Dlatego wybierajmy tylko rośliny o ciekawym kształcie, np. skarłowaciałe, o powyginanych pędach lub krzywym pniu. Bardzo często takie okazy z pozoru wydają się brzydkie i nie chcielibyśmy ich posadzić w ogrodzie. Jednak to, co uważamy za wadę rośliny ogrodowej, może być jej zaletą podczas formowania na bonsai.

Najlepiej kupić roślinę o wysokości 20-40 cm, dobrze rozbudowanym pniu (grubym u nasady i zwężającym się ku wierzchołkowi), z równomiernie ułożonymi pędami bocznymi, z których wyprowadzimy i uformujemy konary przyszłego drzewka bonsai.

• Rośliny na bonsai: charakterystyka i gatunki

Gatunek rośliny przeznaczony na bonsai musi mieć małe liście, jego pień powinien przyrastać na grubość i posiadać dekoracyjną korę. Roślina powinna także charakteryzować się zdolnością do szybkiego rozkrzewiania, czyli wytwarzania wielu bocznych pędów.Bonsai do wnętrza (indoor), tj. cytrusy, fikusy, kamelie, rozmaryn, mirt, granat, grubosze, można kupić w sklepie ogrodniczym lub kwiaciarni. Rośliny na bonsai outdoor najlepiej kupić w centrum ogrodniczym. Najlepiej nadają się do tego drzewa i krzewy iglaste: sosny o krótkich igłach (np. drobnokwiatowa i kosodrzewina), modrzewie, jałowce, cyprysiki oraz drzewa i krzewy liściaste: klony palmowe, polne i trójklapowe, a także berberysy i irgi.

Skąd wziąć rośliny do formowania bonsai?

Rośliny, które znakomicie nadają się do formowania drzewek bonsai, można kupić praktycznie w każdym sklepie ogrodniczym czy kwiaciarni. Wystarczy jedynie wiedzieć, jakich roślin szukać.Podpowiadamy, gdzie znaleźć najlepsze rośliny do formowania na bonsai.

• Rośliny na bonsai ze stanowiska naturalnego i z ogrodu

Zgodnie z polskim prawem nie można wykopywać drzew z lasu, jednak jeśli na naszej działce wyrosną samosiejki, można je dowolnie wykorzystać. Wiele takich drzew, na przykład dęby, brzozy, graby, wiązy, buki czy nawet topole, doskonale nadają się na przyszłe bonsai. Można także wykorzystać rośliny z naszego ogrodu, na przykład kosodrzewina, świerk biały ‘Conica’ czy rosnący na skalniaku jałowiec, który przestał nam się podobać. Najlepiej wybierać okazy skarłowaciałe lub o ciekawych kształtach. Po wykopaniu rośliny, należy otoczyć ją specjalną opieką, gdyż po utracie sporej części systemu korzeniowego, roślina będzie osłabiona. W tym celu warto ją przyciąć, aby przywrócić równowagę między częścią nadziemną i podziemną rośliny.

• Rośliny na bonsai ze sklepu ogrodniczego, szkółki, kwiaciarni

Najprostszym sposobem pozyskania odpowiedniej rośliny do formowania na bonsai outdoor (rosnącego na zewnątrz) jest zakupienie odpowiedniego drzewka lub krzewu w centrum ogrodniczym lub w szkółce. W tych punktach sprzedaży mamy bogaty wybór najróżniejszych gatunków i odmian. Wybierajmy okazy o ciekawym kształcie, na przykład o fantazyjnie wygiętym pniu lub interesującym kształcie korony. Najlepsze gatunki na bonsai outdoor to drzewa i krzewy iglaste: sosny o krótkich igłach (np. sosna drobnokwiatowa i kosodrzewina), modrzewie, jałowce, cyprysiki oraz drzewa i krzewy liściaste: klony palmowe, polne i trójklapowe, a także berberysy i irgi oraz wszystkie gatunki wymienione wyżej. Bonsai do wnętrza (indoor), takie jak fikusy, kamelie czy grubosze, można kupić nawet w kwiaciarni.

Narzędzia do formowania bonsai

Lista profesjonalnych narzędzi do bonsai jest dość długa: są to między innymi narzędzia do sadzenia, przycinania i drutowania roślin. Idealnie byłoby posiadać wszystkie oryginalne japońskie narzędzia, jednak są one bardzo drogie (mały sekator może kosztować nawet 150 zł) i trudno dostępne. Na szczęście, w każdym sklepie ogrodniczym znajdziemy ich tańsze odpowiedniki. Od nich najlepiej zacząć przygodę z formowaniem bonsai, a profesjonalne narzędzia kupić w przyszłości.Podpowiadamy jakie narzędzia przydadzą się do formowania bonsai.

• Narzędzia do sadzenia bonsai

W przypadku sadzenia, narzędzia do bonsai nie będą się niczym różnić od typowych narzędzi ogrodniczych. Przy wykopywaniu drzewek z ogrodu niezbędna będzie łopata, a do wyjmowania roślin z doniczek i nabierania ziemi wystarczy mała łopatka lub szufla. Dno płaskiej doniczki musimy wyłożyć siatką o drobnych oczkach, która będzie zakrywać duże otwory w jej dnie. Do sadzenia i przesadzania może się przydać także ostry sekator, którym będziemy przycinać korzenie.

• Narzędzia do przycinania pędów i korzeni bonsai

Istnieje kilkanaście różnych sekatorów i nożyc do cięcia bonsai. Wielu twórców ogranicza ich liczbę do zaledwie trzech: kulistych nożyc do gałęzi (do cięcia grubszych konarów i korzeni), sekatora skośnego (do cięcia cieńszych gałęzi) oraz nożyc do przycinania cienkich pędów. Dla początkującego bonsaisty w zupełności wystarczy duży i mały sekator oraz zwykłe nożyce lub nóż ogrodniczy. Duże i grube pędy przycina się zwykłą piłą do gałęzi.

• Narzędzia do drutowania bonsai

Formowanie pędów przy pomocy drutu pozwala nadawać drzewkom bonsai pożądany kształt oraz utrzymywanie roślin w odpowiedniej pozycji i miejscu w doniczce. Jednak wyginanie drutu nie należy do łatwych zadań i wymaga odpowiednich narzędzi, takich jak szczypce i sekator lub obcęgi do drutu oraz kombinerek. Musimy także zaopatrzyć się w druty o rożnych średnicach: grube (3-4 mm) do formowania pnia i cienkie (1 mm) do wyginania gałązek.