Spis treści
Towarzystwo lipy do grobowej deski
W kulturze dawnych Słowian, lipa miała wymiar niemal sakralny. Uważano ją za symbol kobiecości, łagodności, płodności i opieki – nic więc dziwnego, że tak często łączono ją z żeńskimi bóstwami, a później (kiedy symbolika lipy została przejęta przez chrześcijan) także z Matką Boską. Sadzono ją przy kapliczkach i kościołach, wieszano na niej figurki świętych.
Czytaj także: Lipa: Cień, ochrona przed wilgocią i zdrowotne właściwości
Ze względu na magiczne właściwości drzewa, sadzano je często bezpośrednio przy domach, wierząc, że chroni mieszkańców przed złem i piorunami. Lipa była obecna przy najważniejszych momentach życia: sadzono ją przy narodzinach dziecka, by „związać” los noworodka z drzewem, a drewno lipowe wykorzystywano nawet do wyrobu trumien, co miało zapewniać spokojny odpoczynek po śmierci. Posadzenie jej w dniu ślubu miało przynieść młodej parze szczęście i pomyślność w dalszych latach małżeństwa. W społecznościach germańskich pod lipami zbierały się rady starszych – wierzono, że pomagają podejmować sprawiedliwe decyzje. Była jednocześnie drzewem życia codziennego, duchowości i wspólnoty.
Silne znaczenie lipy nie zniknęło z biegiem lat, ale na ich przestrzeni zmieniło formę. Mikołaj Wawrzyniak z Instytutu Dendrologii stwierdza na przykład, że w przeszłości lipa symbolizowała przeciwstawianie się niemieckim wpływom:
Liść lipowy w okresie międzywojennym był symbolem polskiej mniejszości w Niemczech. Po pierwszej wojnie światowej lipy były chętnie sadzone przy poznańskich ulicach. To był to żywy symbol oporu, gdyż lipy sadzono przeciwko „germańskim” dębom.
Lek na przeziębienie i substytut czekolady
Choć w przeszłości wierzenia i przesądy były wyjątkowo silne, to lipę sadzono przy domach także z bardzo praktycznych powodów – przede wszystkim zdrowotnych i użytkowych, które pozostają aktualne do dziś. To jedno z najważniejszych drzew w tradycyjnym ziołolecznictwie. Jej kwiaty wykorzystuje się do leczenia przeziębień, stanów zapalnych i problemów ze snem. Jak podkreśla cytowana przez ChilliZet zielarka Agnieszka Waszak:
Całe drzewo lipy jest jadalne, w tym jej kwiaty, a także młode liście, które można dodawać do sałatek. Napar z lipy oraz nalewka z lipy są bardzo przydatne przy przeziębieniach. Działają one osłonowo na gardło, ponieważ zawierają dużo śluzu, a także wykazują działanie napotne.
To jednak tylko część jej możliwości. Napary z lipy działają również rozkurczowo, wspomagają trawienie i mają właściwości uspokajające – nie bez powodu mówi się, że „Kwiat lipy to panaceum na skołatane nerwy.” Osobom zmęczonym i wyczerpanym poleca się picie herbatki lipowej. Na oficjalnej stronie lasów państwowych przeczytamy, że napar z kwiatu lipy „Działa moczopędnie i rozkurczowo, pobudza wydzielanie żółci i soku żołądkowego, co ułatwia trawienie i przyswajanie jedzenia”. Przemysł kosmetyczny wykorzystuje lipę do wyrobu maseczek i kremów oczyszczających, nawilżających i gojących oraz płynów do płukania ust.
Dawniej wykorzystywano ją także w kuchni: młode liście trafiały do potraw, a z owoców próbowano wytwarzać substytut czekolady. Dziś wraca moda na takie zastosowania, dzięki którym lipa przestaje być tylko ozdobą, a znów staje się drzewem użytkowym.
Ochrona przed wiatrem i upałem
Obecność lipy przy domu to również pragmatyczne, konkretne korzyści dla samego budynku i jego otoczenia. Jej rozbudowany system korzeniowy może działać jak naturalny drenaż – pobiera nadmiar wody z gleby, co ma znaczenie szczególnie na działkach, gdzie poziom wód gruntowych jest wysoki. Dzięki temu ogranicza ryzyko zawilgocenia fundamentów i rozwoju pleśni. Z kolei gęsta korona drzewa pełni funkcję naturalnej bariery przeciwwiatrowej, osłaniając dom przed silnymi podmuchami. Latem daje głęboki cień, który realnie obniża temperaturę wokół budynku, a tym samym także we wnętrzach.
Czytaj także: Marzysz o cieniu i zapachu? Lipa to strzał w dziesiątkę! Jakie lipy sadzić w ogrodach?
Lipa wpływa też na mikroklimat – zwiększa wilgotność powietrza i poprawia jego jakość. Nie można pominąć jej ogromnej roli w ekosystemie: w okresie kwitnienia przyciąga pszczoły i inne zapylacze, wspierając lokalną bioróżnorodność. Miód lipowy, powstający dzięki tym drzewom, jest jednym z najbardziej cenionych ze względu na swoje właściwości zdrowotne.
Lipa „wciąż nie przyciąga piorunów”
Choć dawne wierzenia straciły swoją siłę, lipa wciąż regularnie pojawia się przy domach. Trudno wskazać jeden powód – to raczej splot przyzwyczajeń, doświadczeń i skojarzeń. To drzewo mocno osadzone w polskiej codzienności: dla wielu przywołuje konkretne obrazy – podwórko z dzieciństwa, wakacyjne popołudnia, charakterystyczny zapach unoszący się w powietrzu na początku lata. Właśnie ten zapach często wraca w relacjach ludzi jako główny impuls do posadzenia lipy.
Znaczenie mają też rzeczy bardzo konkretne. Lipa daje cień, poprawia mikroklimat, przyciąga owady zapylające. W wielu przypadkach to też kwestia ciągłości: drzewo sadzone przez jedne pokolenie staje się częścią krajobrazu dla kolejnego. Przejmuje się je razem z domem, pielęgnuje, traktuje jak coś więcej niż element ogrodu. A gdzieś obok tego wszystkiego wciąż funkcjonują dawne przekonania. Nie jako zasady, ale raczej jako echo – powtarzane półżartem historie, że lipa „chroni”, albo że nie przyciąga piorunów.
Znajdź różnice! Dwa popularne rodzaje lipy
Najczęściej spotykane są dwa gatunki lipy: szerokolistna i drobnolistna. Lipa szerokolistna osiąga większe rozmiary (nawet do 42 metrów), ma matowe, lekko owłosione liście oraz charakterystyczne, omszone owoce z wyraźnymi żeberkami. Jej pędy są szarozielone, a pąki pokryte łuskami. Z kolei lipa drobnolistna jest nieco niższa, ma bardziej spękaną korę i mniejsze, nagie liście z kępkami włosków tylko w kątach nerwów. Jej pędy często przybierają czerwonawy odcień w słońcu, a owoce są gładkie, bez wyraźnego owłosienia. Różnią się też subtelnie pokrojem i detalami budowy.
