Pierwszy etap prac fundamentowych to zrobienie wykopu pod fundamenty. Najpierw z terenu, na którym stanie budynek, należy zdjąć humus – najczęściej jest to warstwa grubości około 20 cm. Następnie trzeba wybrać ziemię, żeby zrobić podziemny fragment fundamentu. Najlepiej, gdy mechanicznie wykonuje się wykop do głębokości co najmniej o 10 cm mniejszej niż planowana głębokość fundamentu. Pozostałe 10 cm powinno być usuwane ręcznie – dzięki temu nie zostanie poruszony grunt rodzimy stykający się z fundamentem.
Zalety i wady wykopu mechanicznego:
- prace ziemne prowadzi się z pomocą koparki, spycharki, koparko-spycharki lub koparko-ładowarki, dobierając urządzenie do zakresu prac, typu wykopów i rodzaju gruntu;
- prace trwają krótko: humus, czyli wierzchnią warstwę gruntu, można zdjąć w dwie-trzy godziny, wykop pod fundamenty lub piwnicę robi się w jeden-dwa dni;
- ziemię z wykopów można od razu ładować na wywrotkę i wywozić z placu budowy. Łatwiej poradzić sobie ze znaleziskami takimi jak duży kamień;
- sprzęt wynajmujemy wraz z operatorem na godziny, ale jeśli zakres prac jest mały, musimy dopłacić za dojazd. Czasami koszt dojazdu (dowozu) sprzętu może przekroczyć jego opłacalność ekonomiczną;
- amortyzacja, podatki, ubezpieczenie operatora oraz koszt paliwa są wliczone w cenę wynajęcia. Stawki są podobne w całym kraju;
- nawet jeśli wynajęliśmy sprzęt mechaniczny, musimy wiedzieć, że niektóre fragmenty wykopów fundamentowych – szczególnie w gruncie piaszczystym – trzeba wykonać ręcznie.
Zalety i wady wykopu ręcznego:
- ręczne wykonanie fundamentów wymaga zaangażowania kilku osób, które używają prostych narzędzi: łopat i szpadli;
- wbrew powszechnemu mniemaniu prace ziemne wymagają fachowości i przygotowania oraz zaangażowania osoby nadzorującej;
- prace są rozłożone w czasie, co opóźnia układanie betonu w wykopie; trudniej jest składować ziemię z wykopu w jedno miejsce (trzeba wozić ją taczkami) i wywieźć z placu budowy;
- koszt robocizny zależy od regionu, w którym mieszkamy. Należy jednak pamiętać, że do umówionej stawki za godzinę trzeba doliczyć ubezpieczenie pracowników, ZUS oraz podatek. Będzie taniej, jeśli zaangażujemy własne siły;
- wykop ręczny może być jedyną metodą, gdy są przeciwwskazania do wykorzystania maszyn: trudny wjazd na działkę, budowa przy istniejącym budynku, drzewo blisko fundamentów;
- nie każdy wykop można wykonać ręcznie – zależy to również w dużej mierze od zakresu prac. Wykop pod dom z piwnicą najlepiej w całości wykonać mechanicznie.
Nie należy pozostawiać pustego wykopu na zimę, ponieważ przemarzanie gruntu na dnie wykopu może doprowadzić do jego rozluźnienia.
Wykopy pod fundamenty mogą być wąsko- albo szerokoprzestrzenne (wtedy kąt nachylenia skarpy powinien wynosić około 30°). Dokładne wyprofilowanie skarp zależy od rodzaju gruntu i głębokości wykopu. Decyzję dotyczącą wykopu pod fundamenty konkretnego domu powinien podjąć geotechnik. Szerokoprzestrzenne wykopy robi się w gruntach niespoistych. W spoistych można robić wykopy wąskoprzestrzenne na szerokość fundamentu. Najlepiej jednak, gdy ściany wykopu są nachylone ukośnie, wtedy łatwo jest prowadzić prace.
Jeśli fundamenty nie są robione w gruntach spoistych, przed położeniem ławy fundamentowej powinno się ułożyć chudy beton. Jest rzadki i wiąże z gruntem. Jeżeli ława fundamentowa będzie robiona na warstwie chudego betonu, wykop musi zostać pogłębiony o 10 cm.