Tańczyliśmy, paliliśmy znicze, walczyliśmy. Takie były ostatnie pożegnania - pogrzeby polskich budynków

Architektoniczne pożegnania bywają świętem, ale zawsze smutnym. Wyrazem sprzeciwu wobec rozbiórki. W Polsce takich pożegnań mieliśmy już kilka; szczególnie mocno zapisały się te poświęcone architekturze powojennej i budynkom z czasów transformacji

Poltegor we Wrocławiu: koncert na dachu wieżowca

Poltegor, zaprojektowany przez zespół pod kierunkiem Zofii Szczęsnowicz-Sołowij, był przez lata najwyższym budynkiem Wrocławia i jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów jego panoramy. Wzniesiony w latach 70. i na początku lat 80. wieżowiec stanowił symbol przemysłowych ambicji miasta.

1 czerwca 2007 roku, w przeddzień rozbiórki Poltegoru, na jego dachu, 90 metrów ponad ziemią, wystąpił zespół IRA, a wydarzenie nazwano wymownie "ROCK kruszy mury". Na górę zaproszono 50 zwycięzców konkursu organizowanego przez Radio Kraków, pozostali słuchali muzyki z ulicy. Wcześniej strażacy przeprowadzili w budynku ćwiczenia z upozorowanym pożarem.

Buldożery ruszyły następnego dnia o poranku. Dziś jego miejsce zajmuje Sky Tower. Pamięć o Poltegorze przetrwała przede wszystkim na fotografiach i nagraniach, w tym tych dokumentujących jego muzyczne pożegnanie. W 2026 roku Poltegor stał się jednym z punktów odniesienia dla Międzynarodowego Festiwalu Opowiadania we Wrocławiu.

Stadion Dziesięciolecia w Warszawie: finisaż zamiast ceremonii zamknięcia

Otwarty w 1955 roku Stadion Dziesięciolecia zrealizowano według projektu zespołu Jerzego Hryniewieckiego, Marka Leykama i Czesława Rajewskiego. Z czasem niszczejący obiekt sportowy i reprezentacyjny zamienił się w przestrzeń Jarmarku Europa, na którym Warszawiacy i nie tylko romansowali z wolnym rynkiem i zakładali pierwsze biznesy.

Zobacz także: Największy sportowy obiekt widowiskowy powstał na gruzach Warszawy. Stadion X-lecia potem stał się wielkim targowiskiem

Stadion żegnano nie przez jeden dzień, a przez wiele miesięcy. W latach 2007-2008 Fundacja Bęc Zmiana i Fundacja Laury Palmer zorganizowały "Finisaż Stadionu X-lecia i Jarmarku Europa", którego kuratorką była Joanna Warsza. Jednym z najbardziej niezwykłych wydarzeń był performens "Boniek!": włoski artysta Massimo Furlan samotnie odtworzył na murawie występ Zbigniewa Bońka z meczu Polska-Belgia podczas mundialu w 1982 roku. Odbywały się też spacery, spektakle i działania radiowe.

Finisaż przypominał wszystkie warstwy historii obiektu. Stadion ustąpił miejsca Stadionowi Narodowemu, otwartemu w 2012 roku. Po starym obiekcie pozostała bogata dokumentacja artystyczna i publikacja "Stadion X. Miejsce, którego nie było". Pojedyncze zachowane elementy architektury z lat 50. wciąż można wypatrzeć w bryle nowego stadionu. Kiedy biało-czerwona i dość banalna plecionka Narodowego dominuje nad panoramą Warszawy z miejsc tak ważnych jak Zamek Królewski, można zatęsknić za dawnym stadionem - subtelnym, estetycznym i, choć wielkim, to pozbawionym ego.

Galeria: Stadion Dziesięciolecia w Warszawie

Kino Skarpa w Warszawie: cegła na pamiątkę

Otwarte w 1960 roku kino zaprojektowali Zygmunt Stępiński i Andrzej Milewski. Nowoczesna bryła i starannie opracowane wnętrza, z charakterystycznymi mozaikami, należały do ważnych osiągnięć powojennej architektury kinowej. Skarpa przez dekady gościła premiery i popularne przeglądy filmowe.

Zobacz także: Kino Skarpa w Warszawie i jego piękne wnętrza. Budynek wyburzono 18 lat temu

W 2008 roku, podczas rozbiórki kina Skarpa, przy ulicy Kopernika w warszawskiej Galerii Zoya zorganizowano wystawę "Trzy cegły". Pokazywano film Artura Zdunika dokumentujący znikanie budynku, a odwiedzający otrzymywali fragmenty cegieł pochodzących z kina.

Po rozbiórce część wyposażenia udało się uratować: neon trafił do zbiorów Muzeum Sztuki Nowoczesnej, a kolumny z mozaikami przeniesiono do hospicjum na Ursynowie. Miejsce kina zajęła deweloperka premium o nazwie Rezydencja Foksal.

Galeria: Kino Skarpa w Warszawie

Dworzec w Katowicach: znicze dla brutalistycznych kielichów

Brutalistyczny dworzec w Katowicach oddany do użytku w 1972 roku zaprojektowali Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński i Eugeniusz Wierzbicki, czyli słynne "Tygrysy". Jego znakiem rozpoznawczym były gigantyczne żelbetowe kielichy - monumentalne podpory o kielichowych kształtach. Ostatnie dekady uchodził za budynek problematyczny - głównie dlatego, że mieszkały w nim osoby w różnorakich kryzysach, panował brud i smród. Uznano, że zamiast zadbać o budynek i spróbować pomóc osobom potrzebującym, łatwiej będzie wyburzyć cały dworzec.

W 2010 roku obrońcy katowickiego dworca kolejowego organizowali protesty przeciwko jego rozbiórce. Podczas jednej z manifestacji zapalono przed budynkiem znicze. Powstała także facebookowy profil "Brutala z Katowic", a charakterystyczne żelbetowe kielichy zaczęto symbolicznie sprzedawać znanym architektom.

Zobacz także: Po starych kielichach zostało 25 tys. ton gruzu. Tak, to Katowice i ich nowy dworzec. Kończy 14 lat

Mimo protestów obiekt ostatecznie rozebrano, a na jego miejscu powstały nowy dworzec i Galeria Katowicka. Kielichową konstrukcję odtworzono, ale wszystko, co dziś widzimy w tym miejscu, jest nowe. Wewnątrz zadbano o krzesła uniemożliwiające spanie. Osoby w kryzysie spędzają teraz czas pod nowym dworcem.

Rozbiórka dworca nie poszła na marne - dziś uchodzi za jedną z największych porażek w Polsce w ochronie powojennego modernizmu, ramię w ramię z Supersamem. Wyburzenie tych obiektów sprawiło, że z kolejnymi nie poszło już tak łatwo. Zaczęła się dyskusja i realna ochrona socmodernizmu w Polsce. Dworzec został ikoną, choć utraconą.

Galeria: Brutalistyczny dworzec w Katowicach

Pawilon Emilia w Warszawie: dziewięć dni na pożegnanie modernizmu

Warszawski pawilon Emilia zaprojektowany przez Mariana Kuźniara i Czesława Wegnera, został otwarty w 1970 roku jako nowoczesny dom meblowy. Jej przeszklone elewacje i charakterystyczny dach stanowiły przykład lekkiej architektury handlowej późnego modernizmu. W latach 2012-2016 pawilon służył jako tymczasowa siedziba MSN.

Zobacz także: Te sześć budynków wywołało prawdziwą wrzawę. O ich powstaniu, zniknięciu czy wyburzeniu mówiła swego czasu cała Polska

W maju 2016 roku Muzeum Sztuki Nowoczesnej zorganizowało dziewięciodniowe pożegnanie pawilonu Emilia przy ulicy Emilii Plater. W programie znalazły się koncerty, performanse, działania artystyczne i konferencja "Modernizm prawem chroniony". Finał przypadł na Noc Muzeów. Tuż przed północą 14 maja publiczność i pracownicy wspólnie opuścili budynek i zgasili światło, zamykając symbolicznie jego działalność.

Emilię rozebrano w 2017 roku, zachowując jej oryginalne zadaszenie z myślą o planowanym odtworzeniu. Rekonstrukcja nie doszła dotąd do skutku, a teren po pawilonie wciąż pozostaje niezabudowany. Historię Emilii utrwalono m.in. w książce "Emilia. Meble, muzeum, modernizm".

Galeria: Pawilon Emilia w Warszawie

Solpol we Wrocławiu: party przeciwko wyburzeniu

Solpol - budynek zaprojektowany przez Wojciecha Jarząbka i jego współpracowników powstał w latach 1992-1993. Jego wyrazista, postmodernistyczna forma stała się jednym z symboli transformacji ustrojowej i gospodarczej Wrocławia. Trudna estetyka połączona z planami właściciela wobec wyburzenia dały jedyny możliwy w Polsce efekt - decyzję o rozbiórce. Z tą różnicą, że tym razem wywołała ogromną falę sprzeciwu miłośników postmodernizmu i środowiska architektonicznego. Walka o budynek przebiegała wzorowo i na wielu poziomach, zabrakło tylko jednego elementu - dobrej woli wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Zobacz także: Wyburzenie Solpolu śledziła cała Polska, w tym jego „młodszy brat”. Ocalały biurowiec cierpliwie spogląda na plac budowy

6 sierpnia 2021 roku przed wrocławskim Solpolem zorganizowano Solpol Party. Uczestnicy przybyli w strojach z lat 90. czyli w kolorach charakterystycznych dla budynku. Choć nastroje były raczej pozytywne, całość była też manifestacją przeciwko planowanej rozbiórce. W obronie domu handlowego występowali architekci, historycy architektury i mieszkańcy. Później powstał również radiowy reportaż "Pożegnanie z Solpolem". I nic.

Solpol rozebrano w 2022 roku. Chętnym rozdano płyty okładzinowe z elewacji. Do słownika trafiło określenie "solpolowe kolory". Podobnie jak dworzec w Katowicach dla socmodernizmu, tak Solpol stał się symbolem walki o postmodernizm. Jego rozbiórka rozpoczęła dyskusję o tym, czy i jak chronić pomo.

Na pustej działce zaczęło się ostatnio dziać. Powstaje tu inwestycja premium od Noho.

Atrium w Warszawie: benefis budynku, którego już nie było

Atrium International, zaprojektowany przez Tomasza Kazimierskiego i Andrzeja Rybę, był jednym z charakterystycznych warszawskich biurowców lat 90. Zwracał uwagę różowym kamieniem i lustrzanymi przeszkleniami. Został wyróżniony głosami publiczności jako Ulubieniec Warszawy w konkursie Życie w Architekturze "Architektury-murator".

W październiku 2023 roku Warszawski Pawilon Architektury ZODIAK gościł wystawę "Benefis Atrium. Live Fast, Die Young - Żyj szybko, umieraj młodo". Zorganizował ją Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, a kuratorami byli Zuzanna Mielczarek i Mateusz Włodarek. Było to pożegnanie szczególne, bo pierwsza część zespołu Atrium Business Center została już rozebrana. Wystawa przypominała architekturę pierwszych lat polskiego kapitalizmu i pytała, dlaczego budynki mają dziś coraz krótsze życie.

Część materiałów z rozbiórki otrzymała nowe zastosowanie: Fundacja BRDA przekazała 215 różowych okien do wykorzystania w odbudowywanych budynkach w Ukrainie. W miejscu dawnego Atrium trwa budowa wieżowca Upper One według projektu medusa group.

Fala rozbiórek obiektów biurowych w Warszawie trwa w najlepsze.

Galeria: Rozbiórka biurowca Atrium w Warszawie