Wielka, czarna i bzyczy jak szerszeń. Czy zadrzechnia fioletowa zagraża ludziom?

Zadrzechnia fioletowa – co to za owad?

Zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) to duża dzika pszczoła z rodziny pszczołowatych, znana potocznie jako czarna pszczoła. Nie jest trzmielem ani egzotycznym szerszeniem, choć jej rozmiar i głośny lot mogą zmylić osoby pracujące w ogrodzie. To pszczoła samotnica: nie tworzy wielkich rodzin jak pszczoła miodna, lecz żyje w pojedynkę. Nazwa rodzaju Xylocopa nawiązuje do drewna, ponieważ samice drążą w nim korytarze lęgowe.

Najłatwiej spotkać ją od wiosny do lata, w ciepłe dni, gdy odwiedza kwiaty albo krąży przy starych pniach, płotach i drewnianych zabudowaniach. Jej obecność w ogrodzie zwykle jest dobrą wiadomością: to pożyteczny zapylacz, a jednocześnie owad wymagający spokojnych, kwietnych i niezbyt „wysprzątanych” siedlisk.

Czy zadrzechnia fioletowa jest niebezpieczna dla człowieka albo ogrodu?

Mimo groźnego wyglądu zadrzechnia fioletowa nie jest owadem agresywnym. Jak inne duże pszczoły z rodzaju Xylocopa, może wydawać się napastliwa, gdy lata blisko człowieka, ale najczęściej jest to patrolowanie terenu lub poszukiwanie pokarmu czy miejsca na gniazdo. Samce tych pszczół nie mają żądła, a samice żądlą rzadko, zwykle dopiero przy próbie chwytania, przygnieceniu albo naruszeniu gniazda. Najlepiej zatem zostawić je w spokoju.

Jeśli już dojdzie do użądlenia, należy traktować je jak użądlenie każdej innej pszczoły: dla większości osób niegroźne, ale potencjalnie niebezpieczne dla osób uczulonych na jad błonkówek. Również w przypadku użądlenia dziecka warto dla bezpieczeństwa skonsultować się z lekarzem.

Zadrzechnia fioletowa nie jest w ogrodzie szkodnikiem. Nie uszkadza roślin, a wręcz przeciwnie – zapyla je. Nie należy zatem się martwić obecnością tego owada na posesji, nie ma też potrzeby jego przepędzania czy odstraszania.

• Sprawdź też: Szerszeń europejski. Czy jest niebezpieczny? Jak się pozbyć szerszeni?

Jak rozpoznać zadrzechnię fioletową?

Zadrzechnia fioletowa należy do największych pszczół spotykanych w Polsce. Długość jej ciała to około 21–24 mm, a zdarzają się i większe osobniki. Ma masywne, czarne ciało z rzadkim owłosieniem i ciemne skrzydła z granatowo-fioletowym, metalicznym połyskiem. W locie wygląda jak połyskliwa, bardzo duża pszczoła.

W Polsce można ją pomylić przede wszystkim z jej kuzynką zadrzechnią czarnorogą (Xylocopa valga). Oba gatunki odróżniają takie szczegóły jak kształt głowy, szczegóły goleni oraz u samców na barwę końcowych członów czułków. Dla laika są to jednak kwestie bez znaczenia, gdyż oba gatunki zachowują się podobnie i nie stanowią zagrożenia dla ogrodu.

• Czytaj również: Co odstrasza komary w ogrodzie? Skuteczne metody na pozbycie się komarów z ogrodu

Gdzie w Polsce można spotkać zadrzechnię fioletową?

Zadrzechnia fioletowa jest owadem ciepłolubnym. Lubi miejsca nasłonecznione, suche i bogate w kwiaty: skraje lasów, polany, murawy, wąwozy, doliny rzeczne, winnice, sady, wiejskie obejścia, ogrody przydomowe i zieleń miejską. Potrzebuje dwóch rzeczy naraz: roślin kwitnących oraz martwego lub suchego drewna, w którym może założyć gniazdo.

Jeszcze niedawno jej stanowiska w Polsce były nieliczne i rozproszone, głównie na południu kraju. Podczas badań z lat 2011–2016 nowe stanowiska tej pszczoły odnotowano m.in. w Sudetach, na Lubelszczyźnie, Mazowszu, w regionie lubuskim, północnej Wielkopolsce i na Pomorzu. Naukowcy wskazują, że owad może rozprzestrzeniać się korytarzami wzdłuż dolin rzecznych. W 2025 r. eksperci zwracali uwagę, że gatunek coraz wyraźniej pojawia się także na północy kraju, czemu sprzyjają łagodniejsze zimy oraz zmiany klimatu.

Czym żywi się zadrzechnia fioletowa? Kwiaty, które ją przyciągają

Dorosłe zadrzechnie żywią się nektarem, a samice gromadzą dla larw zapasy z pyłku i nektaru. Choć owad nie „zjada” drewna, potrafi w nim drążyć tunele (martwe drewno jest dla zadrzechni miejscem rozrodu). W naturze i w ogrodzie zadrzechnia szuka roślin o obfitych kwiatach, często z rodzin bobowatych i astrowatych.

W polskich obserwacjach notowano ją m.in. na kwiatach groszku, przegorzanu i rozchodnika. W ogrodzie może więc korzystać z rabat bylinowych, kwietnych łąk, ziół i roślin motylkowych. Jeśli chcemy stworzyć ogród przyjazny takim zapylaczom, warto ograniczyć opryski, sadzić rośliny kwitnące od wiosny do jesieni i nie usuwać każdego suchego konaru, o ile nie stwarza zagrożenia.

Czy zadrzechnia fioletowa jest pod ochroną?

Zadrzechnia fioletowa jest w Polsce gatunkiem częściowo objętym ochroną. W praktyce oznacza to, że nie należy jej zabijać, chwytać, niszczyć jaj i form rozwojowych, a także usuwać lub uszkadzać gniazd i schronień. Aktualny jednolity tekst rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt wymienia Xylocopa violacea w załączniku dotyczącym gatunków objętych ochroną częściową.

Zadrzechnia fioletowa w Polsce: od zniknięcia do powrotu

Historia tego gatunku w Polsce jest wyjątkowa. Dane z Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt wskazywały, że zadrzechnia fioletowa była dawniej znana zaledwie z kilku stanowisk z lat 1868–1935, a potem przez ponad 70 lat brakowało pewnych informacji o jej występowaniu. Uznano więc, że zadrzechnia zniknęła z Polski. Za możliwe przyczyny zaniku uznawano zmniejszanie się liczby starych próchniejących drzew oraz kurczenie się siedlisk stepowych.

Po II wojnie światowej pierwsze pojedyncze obserwacje zaczęły pojawiać się dopiero na przełomie XX i XXI wieku, m.in. w latach 1998, 2000 i 2007. Od około 2010 r. liczba doniesień zaczęła rosnąć, a gatunek ponownie stał się elementem polskiej fauny, choć nadal pozostaje rzadki i wymaga ochrony siedlisk.

Materiał powstał przy wykorzystaniu AI.

• Przejdź do galerii: Szerszeń europejski