Spis treści
- Jak dawniej układano szalówkę w różnych regionach Polski?
- Jakie drewno najlepiej nadaje się na szalówkę elewacyjną?
- Jaką grubość i szerokość powinny mieć deski elewacyjne?
- Pióro i wpust, deski na zakład?
- W pionie czy w poziomie, a może na ukos?
- Cały dom w szalówce czy tylko wybrane fragmenty elewacji?
- Szalówka na domu murowanym. Czy można ją zamontować zamiast tynku?
- Zabezpieczanie deskowania przed warunkami atmosferycznymi
Drewniane elewacje wracają do łask. Szalowanie drewnem było przez stulecia jednym ze sposobów wykańczania i zabezpieczania ścian budynków. Stosowano je nie tylko na drewnianych chałupach, ale również na domach o konstrukcji mieszanej, budynkach gospodarczych czy willach. W różnych regionach Polski wykształciły się odmienne sposoby układania desek, ich łączenia oraz dekorowania elewacji.
Jak dawniej układano szalówkę w różnych regionach Polski?
W tradycyjnym budownictwie sposób szalowania wynikał zarówno z miejscowych zwyczajów, jak i z dostępności materiału oraz charakteru budynku. Nie można jednak przypisać każdemu regionowi jednego, niezmiennego sposobu deskowania. Często różne układy stosowano na ścianach parteru i w szczytach.
Sudety, Karkonosze i Góry Izerskie. Charakterystycznym elementem dawnych domów były pionowo deskowane szczyty. Stosowano deski zakładane na siebie albo mocowane na styk i przykrywane listwami. Bogatsze rozwiązania polegały na podziale szczytu na kilka pól, z których część deskowano pionowo, a część ukośnie. To wzornictwo warto wykorzystać przy projektowaniu współczesnych domów nawiązujących do architektury sudeckiej.Korzysta z nich m.in. Wzornik Architektury Sudeckiej, narzędzie dla architektów i inwestorów, którzy chcą budować domy w regionie.
Podlasie. W tradycyjnych domach można spotkać deskowanie szczytów w pionie, poziomie, ukośnie, a nawet promieniście. Szczególnie efektowne przykłady zachowały się w Trześciance, Socach i Puchłach, czyli Krainie Otwartych Okiennic. Charakterystyczne były nie tylko układy desek, ale również bogato wycinane wiatrownice, narożniki i obramowania okienne.
Mazowsze i okolice Otwocka. W charakterystycznych willach letniskowych nazywanych świdermajerami szalówka była elementem kompozycji elewacji. Deski układano niekiedy pionowo do wysokości okien, a powyżej poziomo. Poszczególne części oddzielały drewniane gzymsy. Do tego dochodziły bogato zdobione werandy i szczyty. To dobry przykład wykorzystania różnych kierunków deskowania do podziału jednej elewacji.
Wielkopolska i Pałuki. W tradycyjnym szalowaniu powszechny był układ pionowy, często z listwami przykrywającymi styki. Szczyty budynków bywały zdobione ukośnym deskowaniem tworzącym jodełkę.
Podhale i Kaszuby. W domach o ścianach z bali pozostawiano często widoczną konstrukcję drewnianą, natomiast deskowaniem wykańczano przede wszystkim szczyty dachów. Istotne były także dekoracyjnie wycinane elementy przy krawędziach dachu.
Jakie drewno najlepiej nadaje się na szalówkę elewacyjną?
Na elewacjach najczęściej stosuje się drewno iglaste. Jest stosunkowo lekkie, łatwe w obróbce, dostępne w dużych długościach i pozwala uzyskać zarówno tradycyjny, jak i nowoczesny wygląd domu. Poszczególne gatunki różnią się jednak trwałością, stabilnością wymiarową oraz wymaganiami dotyczącymi zabezpieczenia powierzchni.
Świerk jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych materiałów na szalówkę. Ma jasny kolor, dość równomierną strukturę i dobrze przyjmuje impregnaty oraz powłoki dekoracyjne. Szczególnie popularny jest świerk skandynawski. To dobry wybór na elewację malowaną, zwłaszcza w tradycyjnym domu. Wymaga jednak odpowiedniej ochrony przed zawilgoceniem i regularnego odnawiania powłok.
Sosna jest również niedrogim i łatwo dostępnym materiałem. Ma wyrazistsze usłojenie niż świerk, często więcej dużych sęków i większą zawartość żywicy. Na elewację warto wybierać materiał dobrej jakości, odpowiednio wysuszony i przeznaczony do zastosowań zewnętrznych. Istotne jest zabezpieczenie bielu drewna, który ma mniejszą naturalną trwałość niż twardziel.
Modrzew europejski jest ceniony za większą naturalną trwałość w warunkach zewnętrznych. Ma atrakcyjną, złocistą lub czerwonobrązową barwę i wyraźne słoje. Jest twardszy od świerku, ale może wykazywać skłonność do pęknięć i odkształceń, zwłaszcza przy zbyt szerokich deskach lub niewłaściwym montażu. Nie oznacza to jednak, że elewacja modrzewiowa jest całkowicie bezobsługowa.
W sprzedaży jest także modrzew syberyjski, tradycyjnie popularny w zastosowaniach elewacyjnych. Przy zakupie warto sprawdzić rzeczywisty gatunek, kraj pochodzenia i dokumentację dostawcy, a nie kierować się wyłącznie nazwą handlową.
Stosowane jest również tzw. termodrewno, które powstaje przez poddanie drewna działaniu wysokiej temperatury w kontrolowanych warunkach. Modyfikacja termiczna ogranicza jego chłonność wody, poprawia stabilność wymiarową oraz odporność na niektóre czynniki biologiczne. Najczęściej spotyka się termososnę i termoświerk, a w droższych rozwiązaniach również termojesion.
To dobre materiały na duże powierzchnie drewnianych elewacji, szczególnie nowoczesnych budynków. Mają jednak określone wymagania montażowe. Termodrewno może być bardziej kruche od niemodyfikowanego, dlatego ważne są właściwe wkręty, rozstaw mocowań i przestrzeganie instrukcji producenta.
Jaką grubość i szerokość powinny mieć deski elewacyjne?
Wymiary desek wpływają zarówno na wygląd ściany, jak i na jej trwałość. Na elewacjach domów najczęściej stosuje się deski grubości około 18–24 mm. W sprzedaży są też profile cieńsze oraz znacznie grubsze, ale nie każdy wyrób określany jako szalówka nadaje się do zastosowania na odsłoniętych ścianach zewnętrznych.
Deski o grubości 19–21 mm dobrze sprawdzają się w typowych systemach elewacyjnych przy odpowiednio gęstym ruszcie. Grubsze, na przykład 24–28 mm, mogą zapewniać większą sztywność, ale zwiększają ciężar okładziny i obciążenie podkonstrukcji.
Bardzo ważna jest również szerokość. Najbardziej uniwersalne są deski szerokości około 90–145 mm. Węższe tworzą na elewacji wyraźniejszy, drobniejszy rytm, natomiast szerokie nadają jej spokojniejszy wygląd.
Zbyt duża szerokość może jednak powodować problemy. Lite drewno zmienia wymiary pod wpływem zmian wilgotności. Im szersza deska, tym większe mogą być odkształcenia poprzeczne.
Pióro i wpust, deski na zakład?
Deski na pióro i wpust po złączeniu tworzą stosunkowo zwartą powierzchnię. Mogą mieć niewielką fazę, która podkreśla linie połączeń, albo szersze wyprofilowanie, dające mocniejszy rysunek podziałów. Pasują do tradycyjnych domów oraz nowoczesnych realizacji.
Deski układane na zakład zachodzą na siebie, dzięki czemu osłaniają styki przed bezpośrednim wnikaniem deszczu. W układzie poziomym tworzą charakterystyczne, lekko wystające pasy. To jeden z tradycyjnych sposobów wykonywania drewnianych elewacji.
Deski z listwami maskującymi styki to rozwiązanie szczególnie dobrze pasujące do pionowego szalowania. Najpierw mocuje się zasadniczą warstwę desek, a następnie zakrywa połączenia węższymi listwami. Powstaje wyraźny rytm pionowych podziałów i charakterystyczny wygląd nawiązujący do dawnego budownictwa.
Nie każdy profil jest uniwersalny. Niektóre deski przeznaczone są wyłącznie do montażu poziomego lub pionowego, co wynika przede wszystkim z geometrii połączeń i sposobu odprowadzania wody.
W pionie czy w poziomie, a może na ukos?
Poziome deski sprawiają, że dom wydaje się szerszy. Poziome szalowanie optycznie wydłuża i obniża budynek. Dobrze prezentuje się na domach parterowych, rozłożystych bryłach oraz budynkach z niskimi dachami. Stosunkowo szerokie deski podkreślają spokojny charakter architektury.
Taki sposób układania ma również zalety wykonawcze. Deski mocuje się do pionowych łat rusztu, które jednocześnie mogą zapewniać przepływ powietrza w szczelinie wentylacyjnej. Nie zawsze potrzebna jest więc druga warstwa podkonstrukcji.
W układach na zakład oraz w odpowiednio wyprofilowanych połączeniach poziomych woda deszczowa spływa z wyższej deski na niższą. Istotne jest jednak zamontowanie elementów właściwą stroną i zgodnie z kierunkiem odprowadzania wody.
Deski pionowe wysmuklają bryłę domu. Pionowe szalowanie daje zupełnie inny efekt. Podkreśla wysokość elewacji, dlatego szczególnie dobrze wygląda na domach z poddaszem użytkowym, wysokich ścianach szczytowych i budynkach przypominających tradycyjne stodoły.
W nowoczesnej architekturze chętnie stosuje się wąskie profile pionowe. Przy niewielkich odstępach między deskami tworzą one regularny rytm, który dobrze komponuje się z dużymi przeszkleniami, ciemną stolarką oraz prostym dachem.
Pionowy układ sprzyja spływaniu wody wzdłuż desek, ale wymaga starannego zabezpieczenia ich dolnych końców. To właśnie czołowe powierzchnie drewna łatwo chłoną wilgoć.
Więcej uwagi wymaga także podkonstrukcja. Deski pionowe przytwierdza się do łat poziomych. Aby łaty nie zatrzymywały wody i nie blokowały wentylacji, zwykle konieczne jest zastosowanie dodatkowej warstwy pionowych kontrłat.
Szalowanie ukośne – dekoracja na ścianie szczytowej. Deski można również układać ukośnie, tworząc jodełkę, romby lub układy promieniste. To rozwiązania bardziej pracochłonne, wymagające licznych docinek i odpowiednio zaplanowanych punktów mocowania.
Najlepiej sprawdzają się na niewielkich powierzchniach, przede wszystkim w trójkątnych szczytach budynków. Takie zastosowanie ma zresztą długą tradycję w polskiej architekturze regionalnej.
Cały dom w szalówce czy tylko wybrane fragmenty elewacji?
Drewniana okładzina na całym budynku sprawia, że dom wygląda jak konstrukcja wykonana z drewna, niezależnie od rzeczywistej technologii ścian. To rozwiązanie szczególnie efektowne w domach o zwartej bryle, prostych dachach i niewielkiej liczbie materiałów wykończeniowych.
Jednolita szalówka może być również sposobem na wizualne połączenie starej i nowej części budynku. Przykładowo murowany dom po rozbudowie można wykończyć jedną drewnianą okładziną, uzyskując spójniejszą całość.
Nie zawsze jednak warto osłaniać drewnem wszystkie ściany. Bardzo dobry efekt daje wykorzystanie szalówki tylko w określonych miejscach: w szczytach budynku, na ścianach poddasza, w podcieniach, wokół wejścia albo na elewacji od strony tarasu.
Drewno dobrze komponuje się z jasnym tynkiem, cegłą, betonem architektonicznym i kamieniem. Może też posłużyć do podkreślenia fragmentu bryły, na przykład wysuniętej części salonu lub poddasza.
W przypadku częściowego szalowania łatwiej również ograniczyć późniejsze zabiegi konserwacyjne. Warto wybierać miejsca częściowo osłonięte przez okapy i zadaszenia.
Trzeba jednak pamiętać, że osłonięte i nieosłonięte fragmenty drewnianej elewacji starzeją się inaczej. Jeżeli drewno ma pozostać niemalowane i z czasem naturalnie szarzeć, pod dużym okapem może zachować pierwotną barwę znacznie dłużej niż na ścianie wystawionej na deszcz i słońce.
Szalówka na domu murowanym. Czy można ją zamontować zamiast tynku?
Tak. Drewniane deski elewacyjne można stosować na domach murowanych, zarówno nowo budowanych, jak i modernizowanych. To pełnoprawny materiał elewacyjny, który może zastąpić zewnętrzne wykończenie tynkiem.
Trzeba jednak odróżnić dwa przypadki: montaż desek na ścianie bez dodatkowego ocieplenia oraz wykonanie drewnianej elewacji jako zewnętrznej warstwy przegrody ocieplonej.
Szalówka na ścianie murowanej bez ocieplenia.
Jeśli mur ma odpowiednie właściwości cieplne i nie wymaga dodatkowego ocieplenia, deski można zamocować na ruszcie zakotwionym bezpośrednio w ścianie konstrukcyjnej.
Pomiędzy deskami a murem pozostawia się wentylowaną przestrzeń, która umożliwia odprowadzanie wilgoci. Drewniana okładzina pełni w takim przypadku funkcję ochronną i dekoracyjną.
To rozwiązanie wymaga mniej miejsca niż elewacja z dodatkowym ociepleniem, ale i tak zwiększa grubość zewnętrznego wykończenia. Należy uwzględnić ten fakt przy projektowaniu ościeży, parapetów oraz obróbek blacharskich.
Na ścianie o prawidłowej odporności na warunki atmosferyczne nie zawsze potrzebna będzie dodatkowa membrana. O jej zastosowaniu powinien decydować projekt układu warstw i sposób wykonania okładziny.
Szalówka bez ocieplenia nie zastąpi termoizolacji. Drewno ma właściwości izolacyjne, ale warstwa desek grubości około 2 cm nie zapewni istotnej poprawy izolacyjności cieplnej całej ściany. Jej głównym zadaniem pozostaje ochrona muru przed bezpośrednim oddziaływaniem deszczu i wiatru oraz nadanie elewacji odpowiedniego wyglądu.
W starszych domach przed zamontowaniem szalówki należy również ocenić stan ścian. Drewniana okładzina nie rozwiąże problemu zawilgocenia muru spowodowanego niesprawną izolacją przeciwwilgociową.
Szalówka na ścianie murowanej z ociepleniem
Drugie rozwiązanie polega na wykonaniu elewacji wentylowanej z warstwą ocieplenia.
Do takiego układu bardzo dobrze nadaje się wełna mineralna przeznaczona do fasad wentylowanych. Można ją umieścić pomiędzy elementami podkonstrukcji lub zastosować system mocowań umożliwiający ułożenie ciągłej warstwy izolacji.
Schematycznie przegroda składa się z muru konstrukcyjnego, odpowiednio zamocowanej izolacji termicznej, ewentualnej membrany wiatroizolacyjnej, wentylowanej szczeliny i zewnętrznej warstwy desek.
Ważne, aby ocieplenie nie blokowało przepływu powietrza za szalówką. Przy wełnie mineralnej stosuje się zwykle odpowiednio dobraną paroprzepuszczalną membranę wiatroizolacyjną lub płyty izolacyjne z fabrycznym zabezpieczeniem przeciwwiatrowym.
Jak mocować deski?
Najczęściej wykorzystuje się wkręty do drewna ze stali nierdzewnej. Pozwalają one na trwałe połączenie deski z rusztem i ograniczają ryzyko powstawania przebarwień wokół mocowań.
Niektóre profile można instalować za pomocą ukrytych łączników. Powierzchnia elewacji pozostaje wówczas wolna od widocznych łbów wkrętów.
Sposób mocowania powinien uwzględniać naturalną pracę drewna. Dotyczy to szczególnie szerokich desek oraz połączeń na pióro i wpust. Nie wolno wykonywać połączeń w sposób, który uniemożliwi przewidziane przez producenta zmiany wymiarów.
Przy poziomym montażu desek na zakład prace prowadzi się od dołu ku górze. Ważne jest zachowanie kierunku profili zapewniającego prawidłowy spływ wody.
Zabezpieczanie deskowania przed warunkami atmosferycznymi
Konserwowane i zabezpieczone drewno zwiększa kilkukrotnie swoją żywotność, dorównując innym materiałom budowlanym. Dodatkowo znajdujące się na działanie warunków atmosferycznych elementów zwiększa się poprzez zastosowanie określonych rozwiązań konstrukcyjnych, które maksymalnie chronią przed nadmiernym oddziaływaniem wody opadowej lub nie dopuszczają do trwałego zawilgocenia.
Ważne jest również położenie domu i warunki zewnętrzne na jakie jest on wystawiony, czyli: orientacja wobec stron świata, wilgotność, zacienienie, działanie wiatru. Duże znaczenie na trwałość powłoki, szczególnie na elewacjach silnie nasłonecznionych, ma kolor. Powłoki w jasnych barwach mają dłuższą trwałość od ciemniejszych, ze względu na mniejsze pochłanianie ciepła i słabsze nagrzewanie się powierzchni. Ciemne kolory absorbując ciepło powodują większe naprężenia w powłoce, a przez to szybciej mogą ulegać uszkodzeniom.
W krajach, gdzie budownictwo drewniane jest wciąż najpopularniejszą formą budownictwa jednorodzinnego, zabezpieczanie i konserwacja drewnianych elewacji doprowadzona jest do perfekcji. Stamtąd też pochodzi większość doskonałej jakości środków do zabezpieczania powierzchni drewnianych bazujących na naturalnych i sprawdzonych naturalnych materiałach jak oleje lniane, smoła drzewna, pigmenty.
Przez lata uważano, że kryjąca farba powinna możliwie szczelnie odcinać drewno od wody. Doświadczenia z eksploatacji drewnianych elewacji pokazały jednak, jak ważna jest możliwość wysychania drewna, zwłaszcza gdy wilgoć przedostanie się przez pęknięcia, połączenia desek lub uszkodzenia powłoki. Dlatego przy wyborze farby istotna jest nie tylko odporność na deszcz, ale także paroprzepuszczalność.
O trwałości drewnianej elewacji decyduje nie tylko impregnacja, lecz także jej konstrukcja. Szczelina wentylacyjna za deskowaniem, zabezpieczenie czołowych powierzchni desek i prawidłowe odprowadzanie wody są równie ważne jak zastosowana farba.
Pamiętajmy też, że czas od jednej konserwacji do drugiej będzie tym dłuższy im dokładniej przeprowadzimy prace malarskie. Bardzo dużo zależy od jakości środków ochronnych. W zaleceniach producentów środków zabezpieczających powierzchnie drewniane na zewnątrz znajdziemy przewidywaną trwałość zabezpieczenia powłok.
Dom z prefabrykatów może przypominać tradycyjny dom regionalny. Deskowanie ścian to jeden z elementów architektury. Zobacz galerię
20
