Tradycyjne okiennice – szlachetny wygląd i ochrona nie tylko przed intruzami. Zamontujesz, nie pożałujesz

Okiennice to nie tylko ozdoba okna. Chronią wnętrza przed nadmiernym nagrzaniem, osłaniają okna przed pogodą, zwiększają prywatność, a odpowiednio wykonane i zamknięte stanowią dodatkową przeszkodę dla intruza. Jakie okiennice wybrać, z czego je zrobić i jak je zamontować?

Okiennice ochrona i ozdoba

Kiedyś były jednym z podstawowych elementów wyposażenia domu. Z czasem ich miejsce zajęły rolety zewnętrzne i żaluzje, prostsze do zautomatyzowania i łatwiejsze do połączenia z nowoczesną stolarką. Okiennice nie zniknęły jednak całkowicie. Wraz z powrotem zainteresowania domami o bardziej tradycyjnej architekturze zaczynają ponownie pojawiać się na elewacjach.

Ich przewaga nad roletą nie polega na większej wygodzie użytkowania, lecz na tym, że stają się częścią architektury budynku. Zamknięta roleta jest przede wszystkim osłoną okna. Otwarta okiennica przez cały czas pozostaje natomiast widocznym i znaczącym elementem elewacji.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku domów o klasycznej bryle z dachem skośnym z tynkowaną, ceglaną albo drewnianą elewacją. Okiennice podkreślają rytm otworów okiennych, przełamują dużą płaszczyznę ściany i nadać budynkowi charakter, którego trudno uzyskać przez zastosowanie rolet. W takim domu są elementem równie naturalnym jak okap dachu, drewniana stolarka, ganek czy wyraźnie zaznaczone obramienia okien.

• Łazienka z oknem – jak ją urządzić? Inspiracje, aranżacje, zdjęcia

Co dają okiennice we współczesnym domu?

Ich podstawowa funkcja pozostaje taka sama jak przed laty – mają stworzyć dodatkową osłonę pomiędzy wnętrzem a otoczeniem.

Latem największą korzyścią jest ograniczenie nagrzewania pomieszczeń. Osłona znajdująca się po zewnętrznej stronie przeszklenia zatrzymuje promieniowanie słoneczne, zanim dotrze ono do szyby. Ma to szczególne znaczenie przy oknach skierowanych na południe i zachód. Okiennice żaluzjowe mogą przy tym częściowo osłaniać wnętrze, nie odcinając go całkowicie od światła i przepływu powietrza.

Zimą zamknięte skrzydła tworzą dodatkową barierę przed chłodem i wiatrem. Pełne okiennice chronią szybę i ramę okienną przed ulewnym deszczem, gradem, gałęziami niesionymi przez wiatr czy zanieczyszczeniami, ograniczają widok do wnętrza domu i zwiększają poczucie prywatności.

Solidna okiennica wyposażona w odpowiednie okucia, zasuwy lub zamknięcie drążkowe staje się też dodatkową mechaniczną przeszkodą przed dostaniem się do okna.

• Woda na oknach o poranku to sygnał ostrzegawczy. Oto, co dzieje się w twoim domu

Drewniane okna proszą o okiennice

Okiennica zapewnia też osłonę ram ościeżnicy i skrzydeł okien drewnianych. Współczesne drewniane okna wyposażone w zestawy szyb termoizolacyjnych to nowoczesne i energooszczędne elementy domów. Ich przewaga w stosunku do innych materiałów to naturalne piękno oraz większe doświetlenie pomieszczeń dzięki możliwości stosowania cieńszych profili. Niestety wielu inwestorów rezygnuje z tego pięknego materiału ze względu na potrzebę jego okresowej konserwacji. Okiennica zamontowana w oknie drewnianym i używana w czasie gwałtownych deszczów, śnieżyc czy intensywnego letniego słońca wydłuży dwukrotnie żywotność zabezpieczających powłok ram. Chroni warstwę dekoracyjną drewna przed blaknięciem, utratą sprężystości i wytrzymałości na skutek oddziaływania warunków atmosferycznych. Chroni i zdobi będąc estetycznym wykończeniem elewacji.

• Wnęki okienne bez tynkowania. Ozdobne profile wyrównają powierzchnię i poprawią izolację wokół okna

Rozwierana tradycja

Klasyczna okiennica jest zawieszona na zawiasach i otwiera się na zewnątrz na boki. Przy niewielkim oknie można zastosować jedno skrzydło, natomiast przy większych przeszkleniach – konstrukcję dwu- lub wieloskrzydłową. Szersze zestawy mogą składać się jak harmonijka. Warunkiem jest jednak pozostawienie odpowiedniej ilości miejsca po obu stronach okna.

Trzeba również przewidzieć sposób unieruchomienia skrzydeł po otwarciu. Okiennica pozostawiona swobodnie na elewacji może być podczas silnego wiatru gwałtownie poruszana i uderzać o ścianę albo okno powodując uszkodzenia. Stosuje się więc blokady i zapadki przytrzymujące skrzydła w pozycji otwartej.

• Okna ze szprosami – detal, który zmienia charakter elewacji

Okiennice drewniane – naturalny wybór

Jeżeli okiennice mają podkreślić tradycyjny wygląd domu, naturalnym wyborem pozostaje drewno. Można z niego wykonywać zarówno bardzo proste, niemal ciesielskie konstrukcje z desek, jak i znacznie bardziej wyrafinowane skrzydła ramowe.

W najprostszych okiennicach ciesielskich powierzchnię tworzą pionowe deski połączone poziomymi poprzeczkami, często dodatkowo usztywnionymi ukośnym zastrzałem. W tradycyjnych konstrukcjach stosowano deski o grubości około 2,5-3 cm, łączone na styk albo na pióro i wpust. Skrzydło zawieszano na mocnych zawiasach pasowych.

Bardziej eleganckim rozwiązaniem są okiennice ramowe. Dawniej wykonywano je z litego drewna, współcześnie można zastosować również drewno klejone, mniej podatne na odkształcenia. Konstrukcję nośną stanowi rama, a o wyglądzie i właściwościach okiennicy decyduje jej wypełnienie.

Okiennice powinny być fabrycznie zabezpieczone odpowiednim systemem powłok, a w trakcie eksploatacji okresowo kontrolowane i odnawiane. Szczególnie narażone są dolne krawędzie skrzydeł i miejsca połączeń elementów.

Rodzaje okiennic drewnianych

Najbardziej charakterystyczne dla tradycyjnego budownictwa są cztery podstawowe odmiany okiennic ramowych.

Okiennice płycinowe mają ramę podzieloną poprzeczkami i słupkami na mniejsze pola wypełnione drewnianymi płycinami. Po zamknięciu tworzą zwartą osłonę. Dobrze zaciemniają wnętrze i mają bardziej reprezentacyjny wygląd, dlatego pasują między innymi do domów inspirowanych architekturą dworską.

Okiennice opierzone mają ramę pokrytą deskami. Odeskowanie może być prowadzone pionowo, ukośnie lub w sposób przypominający żaluzję. Konstrukcja jest prostsza wizualnie i dobrze komponuje się z domami wiejskimi i regionalnymi.

Okiennice szczebelkowe, nazywane również żaluzjowymi, wypełniają ustawione pod kątem lamele. W tradycyjnych konstrukcjach były nieruchome, natomiast w bardziej rozbudowanych modelach mogą być regulowane. Ich największa zaleta polega na tym, że po zamknięciu okiennicy można ograniczyć ilość wpadającego światła, nie odcinając całkowicie wnętrza od powietrza.

Istnieją też okiennice gładkie, w których rama tworzy jednolitą płaszczyznę. Współcześnie podobny efekt można osiągnąć także przy użyciu płyt lub paneli odpornych na warunki atmosferyczne.

Wybierając konstrukcję, warto więc myśleć nie tylko o wyglądzie. Jeśli celem jest przede wszystkim zaciemnienie i osłona, lepsza będzie pełna okiennica płycinowa lub deskowa. Jeżeli chcemy osłonić wnętrze przed słońcem, ale pozostawić możliwość doświetlenia i wentylacji, praktyczniejsza okaże się wersja żaluzjowa.

• Montaż okien narożnych. Ze słupkiem czy bez. Jak prawidłowo wykonać nadproże nad oknem narożnym

Nie tylko drewno

Forma okiennicy może być tradycyjna, choć sama konstrukcja nie musi powstać z drewna.

Współczesne skrzydła wykonuje się również z aluminium i profili z tworzyw sztucznych. Mogą imitować układ płycin, desek albo lamelek charakterystyczny dla dawnych modeli. Załączony materiał opisuje konstrukcje z profili PCW i aluminium, w których elementy wypełniające mogą być dodatkowo ocieplone pianką.

Aluminium jest odporne na warunki atmosferyczne i nie wymaga takiej konserwacji jak drewno. Pozwala też wykonywać stosunkowo lekkie i sztywne skrzydła. PCW również ogranicza wymagania konserwacyjne.

Jeśli jednak głównym powodem montażu okiennic jest zachowanie tradycyjnego charakteru domu, drewno pozostaje niezastąpionym materiałem i najbardziej naturalnym wizualnie. Ślady struktury, sposób łączenia elementów, profilowane krawędzie płycin oraz tradycyjne metalowe okucia trudno całkowicie przekonująco odtworzyć w tworzywie czy metalu.

Jak przymocować okiennice?

Tradycyjnie zawiasy mocowano bezpośrednio w murze albo w drewnianej ościeżnicy. Współcześnie można zamocować skrzydła do ściany, ramy okna lub specjalnej opaski otaczającej otwór okienny.

W nowym domu z grubą warstwą ocieplenia zamocowanie ciężkich drewnianych skrzydeł wyłącznie w termoizolacji nie jest rozwiązaniem. Mocowanie musi przenieść ciężar okiennicy oraz obciążenia powodowane przez wiatr na konstrukcyjną część ściany albo na specjalnie zaprojektowany system montażowy.

Im cięższe skrzydło, tym większe znaczenie mają właściwie dobrane zawiasy. Pełna drewniana okiennica jest ciężka, dlatego okucia muszą nie tylko przenieść jej masę, lecz także zapobiegać opadaniu skrzydła.

Zawiasy mogą być częścią dekoracji

W tradycyjnych okiennicach okucie nie musi być elementem, który próbuje się ukryć. Przeciwnie – długie zawiasy pasowe, haki, skoble i zasuwy mogą podkreślać charakter budynku. Szczególnie efektownie wyglądają zdobione okucia kowalskie często o fantazyjnych kształtach. Mogą stanowić element nie tylko funkcjonalny, ale i ozdobny, szczególnie zamontowane na prostych okiennicach deskowych. W wersjach bardziej reprezentacyjnych stosuje się zawiasy mniej widoczne albo dopasowane stylistycznie do ram i płycin.

Niezależnie od formy okucia zewnętrzne muszą być odporne na korozję. Istotna jest także możliwość regulacji zawieszenia, ponieważ ciężkie drewniane skrzydło po latach użytkowania może wymagać korekty położenia.

Jak zamyka się tradycyjne okiennice?

Najprostsze konstrukcje zamykano na haki, zasuwy i skoble. W starych okiennicach ciesielskich bezpieczeństwo poprawiał także sam układ konstrukcyjny. Górna poprzeczka mogła po zamknięciu znaleźć się bezpośrednio pod nadprożem, utrudniając podważenie skrzydła.

Współcześnie można zastosować wygodniejsze mechanizmy. Popularnym rozwiązaniem pozostaje zamknięcie drążkowe. Metalowy pręt biegnący wzdłuż skrzydła po obróceniu lub przesunięciu blokuje je w uchwytach znajdujących się przy ramie lub parapecie. Można także zastosować rygle, zamki i wewnętrzne zasuwy.

Wcale nie trzeba przy tym rezygnować z wygody kojarzonej z roletami. Dostępne są mechanizmy pozwalające otwierać i zamykać okiennice od środka za pomocą korby i przekładni, bez otwierania samego okna. Mechanizm może być również wyposażony w napęd elektryczny sterowany przyciskiem lub pilotem. 

Okiennice najlepiej zaplanować z domem

Decyzję o okiennicach najlepiej podjąć już na etapie projektu. Projektant może wtedy przewidzieć ich szerokość, sposób otwierania, miejsce osadzenia zawiasów, grubość ocieplenia oraz sposób wykonania ościeży.

Ma to także znaczenie estetyczne. Otwarta okiennica powinna układać się równolegle do elewacji i nie kolidować z rurami spustowymi, lampami, parapetami, boniowaniem ani innymi elementami fasady.

Dodanie okiennic już po wybudowaniu domu może sprawić problemy konstrukcyjne. Może zabraknąć miejsca z boku okna na skrzydła, mocowanie zawiasów będzie kolidowało z grubą warstwą ocieplenia, a proporcje okiennic nie będą odpowiadały wielkości otworów.

Kolorystyka okiennic

Na jasnym tynku dobrze mogą wyglądać drewniane okiennice pozostawione w naturalnym kolorze albo malowane na kontrastowy odcień. Przy elewacji ceglanej mogą być ciemne, zielone, grafitowe lub czarne. W domu z drewnianą okładziną można z kolei wykorzystać różnicę koloru albo sposobu wykończenia desek.

Istotne są proporcje. Klasyczna para zamkniętych okiennic powinna rzeczywiście zasłaniać cały otwór. Atrapy o szerokości kilkunastu centymetrów zamocowane obok dużego okna mogą wprawdzie sygnalizować tradycyjny detal, ale nie wyglądają tak przekonująco jak element, którego forma wynika z rzeczywistej funkcji.