Budynek, zaprojektowany przez Bronisława Colonnę-Czosnowskiego, przeszedł w ostatnich latach gruntowny remont połączony z przebudową i termomodernizacją. Zachowano historyczny charakter willi, jednocześnie dostosowując ją do współczesnych wymagań konstrukcyjnych, energetycznych i przeciwpożarowych.
Spis treści
Willa jak alpejski pensjonat
Willa Gryf powstała około 1905 roku, w okresie intensywnego rozwoju podwarszawskiego letniska Konstancin. Jej architektura wyraźnie odwołuje się do modnego wówczas budownictwa uzdrowiskowego i pensjonatowego inspirowanego architekturą alpejską. To budynek dwukondygnacyjny, którego jednym z najbardziej charakterystycznych elementów są pseudoszachulcowe szczyty. Kompozycję bryły zamyka wieloboczna narożna wieżyczka przykryta wysokim, stromym hełmem.
Architekt nie dążył do stworzenia zwartego, regularnego domu. Przeciwnie – siłą Gryfa jest rozczłonkowanie bryły, zróżnicowanie wysokości poszczególnych partii oraz zestawienie murowanych ścian z elementami drewnianymi. Balkony, szczyty, dawna weranda i wieżyczka sprawiają, że obiekt oglądany z różnych stron zmienia proporcje i sylwetkę.
Willa Zameczek w Konstancinie. Neogotycka wieża, secesyjny detal
Taki sposób kształtowania budynku był charakterystyczny dla reprezentacyjnych willi i pensjonatów przełomu XIX i XX wieku. Architektura miała nie tylko zapewniać wygodne wnętrza, ale też tworzyć romantyczny, wypoczynkowy nastrój kojarzący się z górskim kurortem. W przypadku Gryfa najważniejszą rolę w osiągnięciu tego efektu odgrywają dach i dekoracyjne partie szczytowe.
Według danych Narodowego Instytutu Dziedzictwa budynek ma konstrukcję murowaną z cegły. Z zachowanych i rekonstruowanych podczas remontu elementów wiadomo jednocześnie, że istotną rolę w konstrukcji wyższych partii obiektu odgrywało drewno – drewniane były m.in. ściany poddasza, strop nad poddaszem, balkony oraz dawna klatka schodowa.
Dach i wieżyczka tworzą charakter Gryfa
W architekturze willi szczególnie ważna jest górna część budynku. Strome połacie dachowe, wystające okapy i wysokie szczyty nadają bryle zdecydowanie pionowe proporcje. Ponad nimi dominuje narożna wieżyczka zwieńczona stromym hełmem – element, który sprawia, że Gryf bardziej przypomina niewielką rezydencję lub pensjonat uzdrowiskowy niż typową miejską willę.
Szwajcarska koronka na neobarokowym korpusie. „Jezioranka” z Konstancina czeka na ratunek
Drewniane balkony i dekoracyjne partie elewacji łagodzą natomiast masywność ceglanych murów. Szczególnie ważny jest kontrast między stosunkowo ciężką, murowaną częścią budynku a lekkimi elementami drewnianymi. To właśnie ta kombinacja materiałów tworzy charakterystyczną dla architektury kurortowej malowniczość.
Podczas późniejszej przebudowy zachowanie tej sylwetki stało się jednym z kluczowych zadań. Dach został wyremontowany i zrekonstruowany, natomiast zniszczone elementy architektoniczne elewacji poddano renowacji lub odtworzono. Drewniane balkony znajdowały się już w bardzo złym stanie, dlatego zostały rozebrane i wykonane ponownie.
Historia willi Gryf i jej projektant
Willa została zbudowana około 1905 roku według projektu Bronisława Colonny-Czosnowskiego. Obiekt powstał jako budynek mieszkalny dla Władysława Czosnowskiego. Jeszcze w 1905 roku kupiła go Józefa z Cybulskich Jaxa-Bąkowska – poetka, nowelistka i redaktorka pism kobiecych. Gryf zaczął wówczas pełnić funkcję pensjonatu i stał się miejscem odwiedzanym przez przedstawicieli środowiska literackiego, publicystycznego i społecznego.
W kolejnych dziesięcioleciach obiekt wielokrotnie zmieniał właścicieli i przeznaczenie. W późniejszym okresie przeszedł na własność Skarbu Państwa, a do lat 80. XX wieku mieścił się w nim dom dziecka. Ostatecznie willa otrzymała funkcję publiczną i po przebudowie zaczęła służyć mieszkańcom Konstancina-Jeziorny jako obiekt społeczny i kulturalny.
Powinna stanąć na Krupówkach, stoi w Konstancinie-Jeziornie. Zaprojektował ją prezydent Warszawy
Sam Bronisław Władysław Tadeusz Colonna-Czosnowski należał do znaczących polskich architektów pierwszej połowy XX wieku. Urodził się w 1873 roku w Warszawie, a wykształcenie architektoniczne zdobył na Politechnice w Dreźnie, którą ukończył w 1898 roku. Projektował budynki mieszkalne, sakralne i użyteczności publicznej. Z Konstancinem był związany szczególnie mocno – oprócz Gryfa przypisuje mu się m.in. wille Jagiellonka, Kasztanka, Muszka, Szwajcarska i Moja. Projektował również kościoły, warszawskie kamienice oraz uczestniczył w realizacji większych inwestycji. Po 1918 roku był prezesem Organizacji Inteligencji Polskiej i Koła Wychowanków Politechniki Drezdeńskiej. Zmarł w 1949 roku w Sopocie.
Gryf jest więc nie tylko przykładem popularnego na początku XX wieku stylu willowego. Stanowi także część większego zespołu realizacji Colonny-Czosnowskiego, które współtworzyły architektoniczną tożsamość rozwijającego się wówczas Konstancina.
Gruntowny remont willi Gryf. Prace od piwnic po dach
Stan techniczny zabytku wymagał kompleksowej interwencji. Remont nie ograniczył się do odnowienia elewacji czy wymiany instalacji. Objął praktycznie całą strukturę budynku – od piwnic aż po konstrukcję dachu. Jednocześnie trzeba było pogodzić zachowanie historycznej formy z wymaganiami stawianymi współczesnemu budynkowi użyteczności publicznej.
Jedną z istotnych zmian było usunięcie wtórnej przybudówki. W jej miejscu powstała nowa część włączona w kubaturę obiektu, której forma nawiązuje do istniejącej tam pierwotnie dwukondygnacyjnej werandy. Dzięki temu ingerencja miała przywrócić budynkowi rozwiązanie bliższe jego historycznemu wyglądowi, a nie tylko zapewnić dodatkową powierzchnię.
Szukali wiele lat swojego miejsca. Wreszcie trafili na stare, zaniedbane gospodarstwo w Kleczy
Znaczne zmiany przeprowadzono wewnątrz. Wyburzono część ścian działowych, aby przystosować rozkład pomieszczeń do nowych funkcji. Szczególnie poważną ingerencją konstrukcyjną była wymiana starej drewnianej klatki schodowej. W jej miejscu wykonano nową konstrukcję żelbetową spełniającą aktualne wymagania przeciwpożarowe.
Rozebrano również drewniane ściany poddasza i drewniany strop nad poddaszem. Następnie elementy te odtworzono, dostosowując je do współczesnego sposobu użytkowania obiektu. Równolegle remontowano i rekonstruowano dach. Całkowicie wymieniono również instalacje.
Zabytek musiał stać się bardziej energooszczędny
Osobną częścią inwestycji była termomodernizacja. W przypadku zabytkowej willi tradycyjne ocieplenie elewacji od zewnątrz mogłoby zniszczyć jej historyczne proporcje i detale. Dlatego ściany zewnętrzne ocieplono od środka, stosując specjalne płyty przeznaczone do budynków zabytkowych. Podobną metodę zastosowano w przypadku ścian znajdujących się w gruncie.
Ocieplono też podłogę w piwnicy oraz ściany poddasza. Modernizacja objęła konstrukcję i izolację dachu oraz skosów dachowych, a jego pokrycie zostało wymienione. W budynku wymieniono okna i drzwi zewnętrzne.
Maciej przez 20 lat nie mógł o niej zapomnieć. W końcu wraz z żoną kupił zrujnowaną secesyjną willę
Przebudowano ponadto instalację centralnego ogrzewania, zamontowano nowy gazowy kocioł kondensacyjny, zmodernizowano przygotowanie ciepłej wody użytkowej oraz instalację oświetleniową i elektryczną. Celem było zmniejszenie zużycia energii pierwotnej, ograniczenie emisji dwutlenku węgla oraz poprawa komfortu korzystania z zabytkowego budynku. Projekt otrzymał ponad 1,4 mln zł dofinansowania z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Stara forma, zupełnie nowe wymagania
Remont Gryfa dobrze pokazuje problemy, z jakimi wiąże się adaptacja historycznej willi do współczesnych funkcji. Z jednej strony chronić trzeba jej najbardziej rozpoznawalne cechy: sylwetkę, dach, wieżyczkę, balkony, proporcje otworów i dekoracyjne elementy elewacji. Z drugiej – budynek musi spełniać przepisy dotyczące bezpieczeństwa, ogrzewania, instalacji i efektywności energetycznej.
W Konstancinie zastosowano więc połączenie konserwacji i rekonstrukcji z daleko idącą modernizacją techniczną. Odtworzono zniszczone elementy drewniane i detale elewacji, ale jednocześnie pojawiły się nowe konstrukcje – jak żelbetowa klatka schodowa – oraz współczesne instalacje i izolacje.
Po zakończeniu prac Gryf ponownie został udostępniony mieszkańcom. W budynku działały m.in. filie Konstancińskiego Domu Kultury i Biblioteki Publicznej oraz świetlica środowiskowa. W 2026 roku gmina zdecydowała o dalszej reorganizacji wykorzystania obiektu, przekazując całą willę do dyspozycji Biblioteki Publicznej.
Ponad 120 lat po powstaniu Gryf nadal pełni więc funkcję społeczną. Z prywatnej willi, przez pensjonat i dom dziecka, przekształcił się w publiczny obiekt kulturalny. Jego największą wartością pozostaje jednak architektura – charakterystyczna pamiątka czasów, gdy Konstancin rozwijał się jako eleganckie podwarszawskie letnisko pełne fantazyjnych willi zatopionych w zieleni.
Źródła
- Urząd Miasta i Gminy Konstancin-Jeziorna – Willa Gryf: konstancinjeziorna.pl/warto-zobaczyc/willa-gryf
- Renewal Art – realizacja remontu willi Gryf:renewalart.pl/portfolio/willa-gryf/
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, Zabytek.pl – Willa Gryf:zabytek.pl/pl/obiekty/konstancin-jeziorna-willa-gryf
- Visit Konstancin – Willa Gryf, ul. Sobieskiego 13: visitkonstancin.pl/o-konstancinie/zabytki/wila-gryf-ul-sobieskiego-13/
- In memoriam – Pamięci Architektów Polskich, biogram Bronisława Colonny-Czosnowskiego: archimemory.pl/pokaz/bronislaw_wladyslaw_tadeusz_colonna-czosnowski%2C11187
- Urząd Miasta i Gminy Konstancin-Jeziorna – zmiany funkcji willi Gryf: konstancinjeziorna.pl/news/zmiany-w-gminnych-obiektach-nowe-funkcje-willi-kamilin-i-gryf
